Niet normaal

Normaal is de norm, anders is anders

Het kan niemand ontgaan zijn dat in de Amsterdamse Beurs van Berlage een tentoonstelling loopt onder de titel Niet Normaal . De stad hangt vol met affiches waarop niet-normale figuren en gedragingen worden afgebeeld. De NS maakten extra reclame door een 'aanstootgevende' affiche uit haar stations te verwijderen: een blote witmarmeren atleet die een arm en een been mist, een soort mannelijke Venus van Milo. De tentoonstelling sluit over twee dagen, maar het boek met dezelfde titel zal blijven. Niet normaal : Diversiteit in kunst, wetenschap & samenleving, onder (hoofd)redactie van Ine Gevers, bevat zo'n tweehonderd afbeeldingen van kunstwerken en dertien essays over hoe kunst, wetenschap en samenleving omgaan met wat afwijkt van het normale. Ik beperk me tot de essays.



De auteurs belichten zeer uiteenlopende aspecten van de maatschappelijke afwijzing van mensen en gedragingen die niet aan de heersende norm voldoen. Ine Gevers zet de toon door te stellen dat wij onszelf beroven van daadwerkelijk leven door onze gewoonte het afwijkende te corrigeren: het 'normalisatieproces'. Trudy Dehue, een van de Zomergasten van het afgelopen seizoen, laat zien hoe dat werkt bij kinderen met ADHD. Ouders, artsen en farmaceutische industrie vinden elkaar in de creatie van deze nieuwe 'ziekte'. Ouders kunnen zich bevrijden van schuldgevoelens door een medisch etiket te plakken op hun slecht presterende kind, de industrie kan zijn producten verkopen en de arts als tussenfiguur spint er garen bij.



Ook Amade M'charek, gepromoveerd op laboratoriumonderzoek naar het Human Genome Diversity Project, richt zich op de medische wetenschap als een normaliserende machinerie. Deviantie die eerst als crimineel gezien werd, krijgt nu een medisch-biologische oorzaak aangemeten en komt daarmee binnen het handbereik van corrigerende en reparerende medische technieken. Het verzet tegen de biologisering van het sociale dat in de tweede helft van de vorige eeuw heerste ('niet in onze genen') is 180 graden gekeerd.



Diverse essays gaan over 'handicaps', hoe kleine lichamelijke of verstandelijke verschillen buitensporige sociale proporties aannemen en de persoon achter de handicap doen verdwijnen. In India - maar ook in Nederland - worden moeizame debatten gevoerd over het aborteren van foetussen met een 'afwijking'. Ouders die voor die keuze worden geplaatst kunnen zich geen gemakkelijke politiek correcte opstelling permitteren. De keuze is een catch 22. Kiezen voor een abortus is een belediging aan mensen die met dezelfde afwijking geboren mochten worden en als volwaardige mensen erkend willen worden. Geen abortus is het begin van een onzekere, soms beangstigende toekomst, voor het kind maar ook voor de ouders.



Ingunn Moser laat aan de hand van een subtiele anekdote zien hoe relatief een handicap is . Zij bezoekt een door een motorongeluk ernstig gehandicapte man voor een interview. Hij is net aan het afwassen als ze arriveert en maakt een gewaagd grapje: 'Kun jij de afwas even afmaken.' Op dat moment maakt het aanwezige verschil 'ik-gehandicapt / jij- normaal ' plaats voor 'ik-man / jij-vrouw', dus: aan de afwas jij. Dit effect ('interferentie') vindt voortdurende plaats in het dagelijks leven: het verschil dat in de ene situatie allesoverheersend is en tot discriminatie leidt, kan in een andere situatie irrelevant zijn en niet eens opgemerkt worden.



De ambiguïteit komt misschien nergens zo treffend tot uitdrukking als in patiëntenorganisaties. Het hebben van een afwijking, ziekte of handicap, maakt iemand tot volwaardig lid van de groep, waardevoller dan iemand die deze afwijking mist. De afwijking geeft mensen gezag en macht in hun strijd voor erkenning van hun probleem. Paradoxaal genoeg moeten zij in die strijd voor gelijkwaardig burgerschap hun anders zijn profileren.


Niet norma

al! is een uitroep die zowel afkeuring en afwijzing kan inhouden als grote bewondering. Mensen kunnen niet leven zonder zich te meten aan en zich te vergelijken met anderen. Opvattingen over anders-zijn liggen ten grondslag aan het beeld dat mensen van zichzelf hebben. Cultuur is één grote normaliseringsmachine, of juister: een abnormaliseringsmachine, een middel waarmee wij onszelf normaal verklaren door de ander als anders voor te stellen.


Het is een illusie dat dit mechanisme valt uit te roeien. Dat kan dan ook niet de bedoeling zijn van de tentoonstelling en deze publicatie. Als iets abnormaals op een gegeven moment zijn abnormaliteit verliest (bv. zelf-euthanasie), is er slechts sprake van een verschuiving van de demarcatielijn, niet van een overwinning van het een op het ander. En als - in het hypothetische geval - alle 'afwijkingen' (lichamelijke, verstandelijke, religieuze, morele) de norm zouden worden, dan zijn degenen die zich niet onder de norm scharen de abnormalen.


Als opheffing van het niet- normaal -denken een illusie is , wat willen de tentoonstellingmakers en auteurs dan wel? Daarvoor keer ik terug naar het uitgangspunt van Ine Gevers: laten we leren het niet-normale te zien als een verrijking van het leven en - inderdaad - als een uitdaging die een beloning in het vooruitzicht stelt. Want dat is de historische en etymologische betekenis van het alom verguisde woord 'handicap'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.