profiel

Niet iedereen dol op de nieuwe chef-dirigent 'meester prikkelbaar'

Musici lopen met hem weg. Waarom is de internationale pers dan zo sceptisch over Daniele Gatti, de nieuwe chef-dirigent van het Concertgebouworkest?

Daniele Gatti Beeld Lebrecht/Hollandse Hoogte
Daniele GattiBeeld Lebrecht/Hollandse Hoogte

De strik is af, de billentikker hangt op een knaapje. Bezweet frommelt Daniele Gatti het bovenste knoopje van zijn overhemd los. In de dirigentenkamer van het Maison de Radio France ruikt het half november naar vloerbedekking en verf.

Vijf minuten geleden stond de maestro nog te zwaaien in het Auditorium, een fonkelnieuwe concertzaal aan de Seine. Nu begroet hij de giornalista musicale olandese met sympathieke handdruk en stralende lach. 'Leuk dat u bent gekomen! En sorry dat ik geen tijd heb!'

Graag hadden we de meester diep in de ogen gekeken. Begin oktober was het immers wereldnieuws: Daniele Gatti, 53 jaar, begint in 2016 als chef-dirigent van het Koninklijk Concertgebouworkest. Volgende week neemt hij alvast een voorschot met Mahlers Zesde symfonie. Ook in december en januari beklimt hij de Amsterdamse bok.

'Veilige keuze'

Van alles hadden we hem willen vragen. Hoe staat hij in het leven? Welke muzikaliteit brengt de opvolger van Kes, Mengelberg, Van Beinum, Haitink, Chailly en Jansons mee? En wat vindt Gatti van de berichtgeving over zijn transfer?

'Veilige keuze', luidde een vriendelijke reserve in de Nederlandse pers. In het buitenland vielen pittiger woorden. In Parijs kon de muziekjournalist Hugues Rameau het maar moeilijk geloven. Sinds Gatti in 2008 aantrad als chef van het Orchestre National de France heeft Rameau spannende dingen gehoord. Helaas stond er nogal wat saais tegenover. 'Prima dirigent, maar een topper?'

Ook vanuit Zwitserland komen krasse termen. Muziekredacteur Susanne Kuebler-Basile volgde Gatti in zijn drie seizoenen bij het Opernhaus Zürich. De man kan wat, zegt ze. Volle orkestklank, een flair voor het zachte, musici lopen met hem weg. 'Maar het wow-gevoel overviel me zelden. Het Concertgebouworkest lijkt me voor hem een treetje te hoog.'

Helemaal bont was de mening van Die Welt. Het Duitse dagblad omschreef Gatti als een 'höchstens mittelmäßiger Italiener' (een hooguit middelmatige Italiaan).

Die laat zich in Parijs helaas niet verschalken. Nieuwe zaal, verse akoestiek: Gatti broedt op alweer een andere orkestschikking. Een assistent zit driftig te schuiven met blazers en strijkers op een A4'tje.

'Vanmiddag bij de repetitie heb ik de paukenist laten dirigeren', zegt Gatti. 'Kon ik even rondlopen en luisteren. De contrabassen naar rechts verplaatst, de altviolen ervoor, de cello's meer naar het midden. Volgens mij klonk het vanavond al warmer.'

'Terreuraanval' op La Scala

Met het Milanese operahuis La Scala heeft Daniele Gatti een hartstochtelijke relatie. Als jongen zag hij er zijn eerste opera; als 27-jarige mocht hij er voor het eerst zelf dirigeren. In 2008 stuit Gatti op onverwacht boegeroep. De reden: kort voor de seizoensopening met Verdi's Don Carlo vervangt La Scala de Italiaanse tenor Giuseppe Filianoti door de Amerikaan Stuart Neill. Filianoti pikt het niet en stapt naar de krant. De primo uomo voelt zich 'aangevallen in de rug'. Daarop beschuldigt Gatti hem van een 'terreuraanval' op La Scala. Tussen dirigent en zanger komt het niet meer goed.

De Italiaan Daniele Gatti is voorzien van 'onverdund Italiaans maestrobloed'. Beeld Christophe Abramowitz
De Italiaan Daniele Gatti is voorzien van 'onverdund Italiaans maestrobloed'.Beeld Christophe Abramowitz

Wispelturig

Na de officiële opening, een etmaal eerder, gaf de Franse pers geen krimp. Le Figaro had zijn mening over de maître graag herzien. Maar met een Rosenkavalier op loden schoenen kwam hij niet weg. En waarom de Boléro spelen, vroeg het vakblad Diapason, als je het stuk berooft van sjeu en sensualiteit?

Sla ook Britse, Amerikaanse, Zwitserse, Duitse en Nederlandse kranten erop na en in de waardering van Gatti schuilt een merkwaardige constante. Schizofrénique, idiosyncratic, wispelturig, zweispältig. Nu eens jubelen critici over prachtig geciseleerde lijnen en prijzen ze de intense dramatiek. Een alinea later mopperen ze over routineus gezwaai en gekmakend plompe frasen.

Dat Gatti een fenomenale orkestman is, erkent iedereen. Hij bedient feilloos de knopjes en schuifjes die samenspelende musici een geluksgevoel geven. Of de journalistieke scepsis terecht is: we zullen het vanaf 2016 zien. Nu klemt vooral de vraag naar het waarom van de muzikale extremen.

Licht ontvlambare emoties

De Nederlander die Gatti het best kent, heet Jan Willem Loot. Hij was de directeur die hem in 2004 liet debuteren bij het Concertgebouworkest. Zijn vroegste waarneming dateert uit 1998, toen Gatti Amsterdam bezocht met het Royal Philharmonic Orchestra.

Te snel of te langzaam: Loot hoorde overdreven tempo's. Hij schreef ze toe aan Gatti's poging de mindere kwaliteit van de Londenaren te overschreeuwen. Later sprak hij hem erop aan: bij het Concertgebouworkest moet je dat niet wagen. 'Gatti luisterde aandachtig. Ik heb hem leren kennen als een open vent.'

Loot signaleert onverdund 'Italiaans maestrobloed'. Licht ontvlambare emoties zijn deel van Gatti's muzikale persoonlijkheid. 'Als het Concertgebouworkest ze in de goede richting weet te sturen', voorspelt Loot, 'beleven we daar nog veel plezier van.'

Maar soms verliest Gatti zijn decorum. De journalist die een onschuldige vraag stelde over Mahler en de historische uitvoeringspraktijk - strijkers op darmsnaren, mild koper - kreeg een 'uitzinnige woede' over zich heen. Hoezo was de orkestklank in Mahlers tijd misschien anders!?

Daniele Gatti:

Op 6 november 1961 geboren in Milaan

Wordt muzikaal gekneed door zijn vader, een bankemployé die zang heeft gestudeerd bij de beroemde tenor Aureliano Pertile

Studeert compositie en orkestdirectie aan het Milanese Conservatorio 'Giuseppe Verdi'

Debuteert in 1988 aan La Scala, met Rossini's opera L'occasione fa il ladro

Vervult sinds 1992 chef-dirigentschappen in Rome, Londen, Bologna, Zürich en Parijs

Werkt als gastdirigent o.a. bij orkesten, operahuizen en festivals in Wenen, Berlijn, Londen, New York, Salzburg en Bayreuth

Debuteert in 2004 bij het Koninklijk Concertgebouworkest; treedt er in de zomer van 2016 aan als chef

Woont in Milaan, is fan van voetbalclub Inter, heeft als hobby modelbouw

Furieus

En muziekliefhebbers in Naples, Florida, spraken in 2004 nog maanden schande van een 'ongelooflijk botte, slecht gemanierde, onbehouwen, boerse' Italiaan. Tijdens het slotapplaus in het Philharmonic Center for the Arts nam Gatti het woord. In plaats van een toegift kreeg het publiek een tirade.

Waar het op neerkwam: het Royal Philharmonic Orchestra had matig gespeeld en de zaalakoestiek was naatje. De nerveuze giechel die opstak, werd door de dirigent met een geërgerd sssst! gesmoord. Hij was furieus, zei een bezoeker, 'als een boze, dictatoriale leraar die de klas na een verprutst examen op z'n falie geeft.'

Spreekt Gatti over Gatti, dan rijst het beeld op van een goed gearticuleerde artiest. Zijn muzikale keuzen hebben bijvoorbeeld niets te maken met een hang naar het excentrieke. 'Ik bestudeer gewoon de partituur.' Over mooispelerij bekreunt hij zich niet. 'Ik zoek het ware, niet het schone.' En creativiteit hoort nu eenmaal bij zijn vak. 'Ik kan morgenochtend opstaan met een heel ander idee over hoe ik iets wil laten horen.'

null Beeld Radio France/Christophe Abramowitz.
Beeld Radio France/Christophe Abramowitz.

Ontboezeming

Een interviewer die de juiste toon treft, gunt hij ook graag een ontboezeming. Het overkwam Preludium, het maandblad voor Concertgebouwgangers. In het novembernummer mijmert Gatti over een succesvolle zomertournee met het Concertgebouworkest. 'Ik kreeg de klank, de spanning die ik vroeg en voelde dat de mogelijkheden grenzeloos waren.' Waarna een geëmotioneerd zwijgen volgde.

Later komt Gatti te spreken over Mahlers Zesde symfonie, die volgende week op de lessenaars staat in Amsterdam. Hij begreep het sombere, duistere stuk pas goed na heftige ervaringen in zijn privéleven. 'Mijn huwelijk liep stuk, we zijn kinderloos gebleven - wat ik erg heb betreurd.'

Wie dat eenmaal weet, kijkt waziger naar een scène in het Auditorium van Parijs. Aan Gatti's voeten strijkt het kinderkoor van Radio France neer. Tientallen meisjes en jongens, in smetteloos witte bloesjes, zingen zuiver en beheerst Salut Printemps van Claude Debussy. De dirigent stuurt de jongelui zijn mildste glimlach.

Nog prachtiger: hoe Gatti een aria uit de opera Samson et Dalila van Saint-Saëns begeleidt. 'Mon coeur s'ouvre à ta voix', mijn hart opent zich bij jouw stem. Met delicate handen plooit hij het orkest rond de alt van Marie-Nicole Lemieux.

Een halfuur later, in de dirigentenkamer, zijn het gewoon weer Italiaanse knuisten. Met een joviale handdruk zegt Daniele Gatti zijn Hollandse bezoek gedag. 'Beloofd! In Amsterdam gaan we een keer openhartig met elkaar praten!'

Mahler: Zesde symfonie. Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Daniele Gatti. Amsterdam, Concertgebouw, 27, 28, 30/11. (30/11, NPO Radio 4, 14.15 uur).

In december treedt Daniele Gatti op in Amsterdam, Heerlen (Concertgebouworkest) en Eindhoven (Orchestre National de France). In januari dirigeert hij in Amsterdam Mahlers Derde symfonie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden