Beschouwing

Niet beroemd, wel bewonderd: Hercules Segers

Rembrandt was fan van hem. Hedendaagse grafici ook. Beroemd werd hij niet, maar Hercules Segers geldt als een van de grootste vernieuwers van de 17de eeuw. Het Rijks laat zien waarom.

Bergvallei met omheinde velden, 1625-30 - Hercules Segers. Beeld null
Bergvallei met omheinde velden, 1625-30 - Hercules Segers.

De fijne Hercules Segers-tentoonstelling in het Rijksmuseum kent veel vreemde etsen, maar Rotsachtig landschap (zie afbeelding) is nog net iets vreemder dan de rest. En dan vooral de rechterkant. Daar, boven het landschap, ziet men iets dat op het eerste gezicht lijkt op de uitvergrote vleugel van een insect, en op het tweede gezicht op de mast van een schip; wat het ook is - het heeft geen enkele relatie met de weg, bergen en molens die de ets verder vullen. Je staat ervoor en je denkt aan foto's waarbij per ongeluk twee negatieven over elkaar zijn gedrukt. Je denkt ook: watskeburt?

Het tekstboekje biedt uitsluitsel: die rare vorm is inderdaad een mast. En deze mast maakte deel uit van het schip dat Segers in de etsplaat kraste voordat hij er een landschap op aanbracht. Waarom Segers het bewuste fragment niet wegpolijstte, blijft ongewis - wellicht uit tijdgebrek , wellicht omdat hij hoopte dat de masten zijn fantasie zouden prikkelen - maar intrigerend is het zeker, deze voorstelling over een voorstelling. Ze geeft de ets iets heel moderns.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Rocky Landscape with a Road Bordering a Gorge: First Version - Hercules Segers. Beeld null
Rocky Landscape with a Road Bordering a Gorge: First Version - Hercules Segers.

Het is typerend. Segers behoort tot de eigenzinnigste kunstenaars van de 17de eeuw. Zijn etsen en schilderijen van landschappen worden geroemd om hun verstilling, maar ook vanwege hun ongebreidelde experimenteerdrift met dragers en toonwaarden. Zij zitten vol schitterende en minder schitterende ongelukken - van gekraste blokjes in de lucht waar Segers zijn etsnaald testte, tot witte gaten waar de kunstenaar zuur-werend materiaal aanbracht, tot opduikende scheepsmasten, al dan niet omgevormd tot overhangende boomtakken - en altijd verraden ze een enorme nieuwsgierigheid naar de mogelijkheden van het materiaal. Zulk onderzoek gaf Segers de reputatie van alchemist onder de kunstenaars, en ook die van een man die zijn tijd ver vooruit was. En is. Hedendaagse grafici bewonderen hem onverminderd, namelijk.

Wat iets anders is dan zeggen dat Segers beroemd is. Dat is hij niet. Ondanks een fanatieke schare bewonderaars, onder wie Rembrandt (die meerdere schilderijen van Segers bezat, en die een ets van hem bewerkte) en filmmaker Werner Herzog (die Segers een 'broer' noemde), staat hij nog altijd te boek als een geheimtip, als een etsers-etser, wat, ik geef het toe, een afschuwelijke term is. Debet daaraan lijkt het formaat van zijn werk, dat bescheiden is, het soms priegelige handschrift en ook het tonale, vaak monochrome palet waaruit de werken zijn opgetrokken; kenmerken die er toe leiden dat men Segers makkelijk veronachtzaamt. In het Rijksmuseum, Amsterdam doet men echter een poging hem een plek te geven op het erepodium.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Wie was Hercules Segers?

Hercules Segers (1589/90-1637/38) was een Nederlandse schilder en graficus. Hij werd geboren in Haarlem als zoon van een Vlaamse doopsgezinde immigrant, en opgeleid in Amsterdam bij de schilder Gillis van Coninxloo. Hij hield enkele jaren atelier in een huis aan de Lindengracht, en werkte een tijd als kunsthandelaar in Utrecht; later was hij woonachtig in Den Haag. Segers was, zoals biograaf Samuel van Hoogstraten beschrijft 'zwanger van geheele Provinsien, die hij met onmetelijke ruimten baerde'. Hij wordt beschouwd als de grootste 17de-eeuwse vernieuwer op het gebied van de grafiek.

Vergezicht met een weg en bemoste takken, ca 1622-1625 - Hercules Segers. Beeld null
Vergezicht met een weg en bemoste takken, ca 1622-1625 - Hercules Segers.

Onwellevende visioenen

En dat doet men goed. Hercules Segers is samengesteld door curatoren Huigen Leeflang en Pieter Roelofs. Met zestien schilderijen, twee verfschetsen en een honderdtal etsen is het het grootste Segers-overzicht dat tot nu toe werd gemaakt. Het is een lange oefening in geconcentreerd kijken en vergelijken. Dat begint met de oogverblindende introductiefilm van Christijan Borstlap (een animatie van Segers' landschappen geprojecteerd op een getrapt scherm begeleid door een voice-over door acteur John Malkovich), en wordt doorgezet in de gepast stemmige aankleding: donkergrijze vloerbedekking en wanden, coulissen-achtige doorkijkjes (alleen de projectie van de grote boom is een miskleun), en vooral ook in de zorgvuldige belichting. Hier ziet men Segers' schilderijen en etsen in de intieme setting waarom ze altijd al hebben gevraagd. Het geeft ze de kracht van visioenen.

Onwellevende visioenen, dat wel. 'Daar willen we niet heen op vakantie', kreeg de schilder Diederik Kraaijpoel vaak over zijn landschappen te horen; nou, naar de landschappen van Hercules Segers willen de meeste mensen denk ik ook niet met vakantie. Enkele wandelaars en hondjes (en een enkel stukje Lindengracht) uitgezonderd, zijn het vooral koraal-achtige bergkammen en gesmolten mozzarella-stenen die men daar treft.

De grondstof van deze uitgestrekte landschappen werd geleverd door voorgangers als Pieter Bruegel de Oude, maar ze kwamen toch vooral voort uit Segers' verbeelding. Ze getuigen van perfectionisme en een zeer vaste tekenhand; van een sterk gevoel voor contrast en variatie in lijnvoering ook. Vooral dat laatste is opvallend consequent. Elk paadje, elke bossage, elke heuvelrug wordt door Segers op een andere manier naar het papier vertaald. En het wordt enkel aantrekkelijker door Segers' experiment met materialen.

Die experimenteerdrift is ongeëvenaard. En veelomvattend. Zij varieert van spelen met inkttonen en ondergrond, zoals Japans papier, perkament, beschilderd papier, tot het drukken op schildersdoek met verf, tot het ophogen van een met kruisarceringen overdekte etsplaat met zuurwerend materiaal, tot het direct op de etsplaat tekenen met een mix van inkt en suiker. Het is verleidelijk om Segers te zien als een soort Da Vinci onder de etsers, een man die meer is geïnteresseerd in het proces dan het eindproduct, en wie weet was hij dat ook, maar het was geen loos gepruts, zo ziet men op de tentoonstelling.

Segers experimenten waren ontegenzeggelijk een verrijking van de etskunst. Niemand voor hem, bijvoorbeeld, demonstreerde zo kundig hoe je met waterverf en restinkt het karakter van gloedvol naar mistig naar ijzig kon doen verschieten; hoe je met behulp van in water opzettende suikerkristallen de druppelachtige lijnen kreeg die perfect het silhouet van een bemoste lariks suggereren; hoe je van een in de wegzittende mast een boom maakt. En dat het, zoals in het laatste geval, soms zelfs raadzaam was bewust fouten te maken. Een paar honderd jaar voor het surrealisme had Segers de voedende kracht van toeval al ontdekt.

Deze modere kunstenaar avant la lettre was één kant van Segers persoonlijkheid. Maar in hem gingen ook een slimme handelaar en, zoals Huigen Leeflang in het blad Kunstschrift schrijft, een product innovator schuil. De 17de eeuw kende, als bekend, een groeiende vraag naar schilderijen en door lucratieve nieuwe druktechnieken te verzinnen ('hy printte een schildery') probeerde Segers op die vraag in te spelen. Zijn experimenten werden altijd aangezwengeld door zakelijk belang.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Landschap me plateau, ca. 1622-1625 - Hercules Segers. Beeld null
Landschap me plateau, ca. 1622-1625 - Hercules Segers.
Mountain Valley with Fenced Fields, 1625-30 - Hercules Segers. Beeld null
Mountain Valley with Fenced Fields, 1625-30 - Hercules Segers.

Of hem dit daadwerkelijk succes bracht, blijft ongewis. Vermoedelijk niet. Bekend is de (onbetrouwbare) kunstenaarsbiograaf Samuel van Hoogstraten die verhaalt over Segers' indrukwekkende start (pand aan de Lindengracht et cetera) en zijn al even indrukwekkende val, ontluisterende details incluis: de tot zeepverpakking en peperzakjes verwerkte prenten, de 'verschilderde' en 'verprintte' linnenvoorraad van mevrouw Segers, het ondergoed van de kunstenaars zelf.

Toegegeven, het is leuk SBS6-docudrama-materiaal, maar dat maakt het niet per se waar. Wat we met zekerheid kunnen zeggen, is dat Segers in de 19de eeuw werd herontdekt door Duitse kunstenaars en theoretici. Zij hadden een romantische kijk op zijn werk en zagen in diens landschappen een reflectie van zijn vermeend melancholieke karakter.

Kleine tentoonstelling

In het Rembrandthuis heeft men aan deze en andere Segers-liefhebbers een kleine tentoonstelling gewijd. Frappant aan de selectie, die aanvangt met een afdruk van Rembrandts De vlucht naar Egypte uit 1652 (een werk dat als basis de etsplaat van Segers' Tobias en De Engel had) is dat het aandeel Seghers-achtigen klein is, vergeleken met de kunstenaars die een aspect van de meesters werk tot in het uiterste doorvoerden: het detail, de abstractie, het materiaalonderzoek.

Er zitten evengoed goede, en soms zelfs Segerswaardige werken tussen. Prachtig bijvoorbeeld is een ets van een stel bomen door Dirk van Gelder waarvan het loof, geheel in de geest van Hercules Segers, is uitgespaard, en een vreemd rechthoekige Segersachtige boom door Charles Donker. En de abstracte sneeuwlandschappen van Anna Metz - die zijn ook leuk.

Hercules Segers, Rijksmuseum, t/m 8/1. In de ban van Hercules Segers, Rembrandthuis, t/m 8/1.

De bemoste boom, 1625-39 - Hercules Segers. Beeld null
De bemoste boom, 1625-39 - Hercules Segers.

Hoe gaat het proces van etsen in z'n werk?

Etsen is een diepdruktechniek waarbij de voorstelling in een koperen of zinken plaat wordt geëtst. Dat gaat als volgt: neem een plaat, polijst hem glad met schuurpapier. Bedek de plaat met etsgrond (een mengsel van onder meer bijenwas), en teken de afbeelding met een etsnaald op de plaat. Leg de plaat vervolgens in een bad met zuur (salpeterzuur, ijzerchloride), zodat de vrijgekomen lijnen worden ingebeten - haal de plaat uit het bad, verwijder de etsgrond. Wrijf inkt over de plaat, sla de overtollige inkt af. De geïnkte etsplaat drukt men ten slotte met behulp van een etspers af op vochtig papier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden