Niet alleen kraakvrij, maar ook kletsvrij radio luisteren

Om gek van te worden, dat zoeken naar FM-frequenties op een ouderwetse radio. Nee, dan DAB+: luisteren via de digitale ether. Met één druk op de knop naar een andere zender. Zaligmakend?

Beeld Kazuma Eekman

Het begon uit ergernis. Radio 1 stootte enkel nog schaatsblaat uit, urenlang. Onverdraaglijk voor wie hecht aan serieuze informatie over de wereld of een zinnig gesprek. Niets tegen sport, maar wie heeft bedacht dat er op een volwassen nieuwszender oeverloos over geoudezwetst moet worden?

Noem het beroepsdeformatie, maar een nieuwszender staat voor mij bovenaan op het radiomenu. Zolang die me maar zinnige informatie biedt, wat helaas geen stelregel is: naast het dominante sportgezwets zijn er nieuwskwisjes en ditjes en datjes en een eindeloze stroom hitjes uit de jaren tachtig. Sinds de vernieuwing van Radio 1, begin vorig jaar, kun je tijdens de nieuwspraatjes zomaar stuiten op draken uit je jeugd (jaren zeventig, tachtig), zoals de Time Bandits. Pas nog You & Me van Spargo. K.C. & The Sunshine Band!

Vluchten kon nog wel, maar hoe en waar? Het is vast ouderwets, maar ik luisterde radio via de FM, met een transistortoestelletje. Draagbaar en snoerloos, zodat je er onbelemmerd mee naar de badkamer, de tuin of de kelder kunt lopen zonder iets te missen. Ik ben verslingerd aan radio en kan slecht tegen leegte. De radio is een anker in de zee van stilte. Ik sta ermee op en ga ermee naar bed. In de auto, tijdens het werk en in het huishouden. Scheren? Boontjes doppen? Niet zonder de laatste nieuwsberichten, een goed gesprek of een inspirerend muziekje.

Probleempje: in mijn deel van het land (de Randstad) bezet Radio 1 nog geen halve millimeter van de FM-band: één kleine draai aan de zenderkeuzeknop en je bent hem kwijt. Nog erger: draai je toestel een kwart slag en de zender is foetsie; kun je hem weer gaan zoeken door de knop nano-millimeters te verschuiven, voor die programma's die wél de moeite waard zijn.

Op zoek dus naar andere geluiden. Die bestaan gelukkig volop. Maar ja: die verrekte FM-frequenties, dat is lastig zoeken en vinden. Toen de schaatsblaat mijn emmer deed overlopen, zette ik mijn stap: de aankoop van een DAB+-radio. Gedreven door frustratie, maar gewapend met scepsis toog ik naar de lokale witgoedwinkelier en schafte voor ruim zes tientjes een lief toestelletje op binnenzakformaat aan van Sony, op vele internetfora geprezen om z'n verbazingwekkende geluidskwaliteit.

'Let's get digital'

DAB+, wat nu weer? Ik kende het fenomeen voornamelijk van hoogst irritante reclamespotjes waarop een zangeres 'Let's get digital' zong op de wijs van Let's get fysical van Olivia Newton John, weer zo'n draak uit de jaren tachtig waar ze bij Radio 1 ongetwijfeld dol op zijn.

DAB+ bleek de oplossing voor mijn particuliere leed. Digital Audio Broadcasting, oftewel de digitale ether. Het is net als FM (en de middengolf, weet u nog?) gratis uit de lucht te plukken. Het verschil is dat DAB+ storingsvrij te ontvangen is. Het digitale keuzemenu schotelt 40 zenders voor, met één klik schakel je van de een naar de ander, zonder gepiel op de millimeter. Met de voorkeuzetoetsen is het nog eenvoudiger. De eerste keer dat ik in het Radio 1 Journaal sportverslaggever Guio Lippens weer hoorde (honkbal dit keer), zat ik met één druk op de toets bij concurrent BNR Nieuwsradio. Na een kwartiertje bleek de kust op Radio 1 weer veilig, maar ook elders bleek het heerlijk vertoeven.

Radio luisteren kun je 'overal' en op alle manieren. Aan de laptop, met internetradio, via de oude tuner (aan de kabel), met apps op je smartphone. Maar daar zitten beperkingen aan. Je hebt wifi nodig of een kabel en het vreet aan de batterij van je smartphone. Hoeft met DAB+ allemaal niet. Je plukt het uit de lucht, van een storingsvrij netwerk dat in noodsituaties niet overbelast kan raken.

Zwak signaal

Tot zover de zegeningen. Er bestaan ook klachten over DAB+: aan de randen van het land is de dekking niet optimaal. De ontvangst binnenshuis kan problematisch zijn, vooral in degelijk geïsoleerde nieuwbouwwoningen. 'Warmtewerend dubbelglas, daar is nauwelijks doorheen te komen', erkent Jacqueline Bierhorst, projectdirecteur van Digital Radio NL, een samenwerkingsverband van alle betrokken partijen.

Ideaal is DAB+ nog niet. Commerciële zenders zijn minder stabiel te ontvangen dan de publieke. Dat komt doordat zenders via vier verschillende DAB-netwerken op de radio komen, waarvan sommige landelijk en sommige alleen regionaal te ontvangen zijn. De NPO-zenders hebben één netwerk en hebben het sterkste signaal.

Toch bleek mijn scepsis onterecht. Het toestelletje werkt, ook in mijn geïsoleerde semi-nieuwbouwwoning met dubbel glas. Nou ja: voornamelijk de NPO-zenders weten door te dringen tot in de badkamer; andere groepen (de commerciële stations, regionale omroepen) zijn nog bezig hun kwaliteit te verbeteren en vallen nu met hun zwakkere signaal soms weg.

DAB-luisteren vergt een investering (de meeste toestelletjes zijn niet heel goedkoop). Ook hebben de architecten van deze nieuwe standaard hun best gedaan de luisteraar weg te jagen: wie vijf jaar geleden in de vaart der volkeren een DAB-radio had aangeschaft, had in 2013 de pech dat DAB werd vervangen door een nog nieuwere standaard: DAB+. De 'oude' toestellen konden de ontvangst van de nieuwe standaard niet aan. In één klap konden de DAB-toestellen (soms wel tegen de 200 euro) bij het grofvuil.

Maar DAB+ wordt echt de nieuwe standaard van radio luisteren, zeggen de experts. Op de website Digitalradio.nl, waar de gezamenlijke omroepen het nieuwe fenomeen aan de man proberen te brengen, heet DAB+ 'Op termijn de opvolger van FM.' De vraag is wanneer; hier heerst nog radiostilte over de eventuele omschakeling. In Noorwegen was het sinds dit jaar al zover: daar bestaat FM niet meer en regeert enkel nog DAB+.

Aanvankelijk was de verwachting dat Nederland voor 2017 massaal aan de DAB+ zou zijn gegaan. De werkelijkheid bleek weerbarstiger. Van het voorspelde einde van FM is voorlopig dan ook nog geen sprake (zie kader onderaan de pagina). Intussen verandert de luisterpraktijk wel. 'Hybride varianten komen steeds meer voor', zegt Jacqueline Bierhorst: 'Luisteraars ontvangen steeds meer radio via wifi, kabel en DAB+. Afhankelijk van hun omstandigheden op dat moment. Prima. Het is niet zo dat wij azen op het verdwijnen van alle alternatieven.'

FM wordt symbolisch uitgezet in Noorwegen, het land is volledig overgeschakeld op DAB+. Beeld epa

Speeldoosje vol muziek

De reclamecampagne voor DAB+ heeft volgens Bierhorst geleid tot een naamsbekendheid van 60 procent, een verdubbeling ten opzichte van twee jaar eerder. Maar nog lang niet iedere luisteraar is overstag. Volgens marktonderzoeker GfK luistert nog 54 procent via de analoge ether FM/AM. 24 procent luistert voornamelijk via de kabel, 15 procent luistert via internet. DAB+ scoort nog slechts 2 procent.

De toekomst van DAB+ ligt mede in handen van de autobranche. De auto is voor velen een plek waar de radio aangaat, al is het maar voor de filemeldingen. Nog lang niet alle auto's hebben een radio met DAB+-ontvangst, maar het aantal stijgt: volgens Bierhorst ligt het percentage nu op 26 procent van de Nederlandse autoradio's, die dan niet meer - zoals bij FM - bij elke provinciegrens opnieuw naar hun nieuwszender hoeven te zoeken.

Radio is grotendeels een speeldoosje vol muziek, blijkt na een eerste luisterrondje. Oude hits zijn het tovermiddel, het wemelt van de bewezen successen. Radio 2 is één langgerekte Arbeidsvitaminen, daarnaast zijn er zenders als Sky Radio, Sky Radio Hits, Retro Hits, Radio 10 Gold, NPO Sterren NL, Hotradio Hits en Arrow Classic Rock.

En dan is er nog, enkel in de Randstad te ontvangen: LX Classics, de zender van - jawel - voormalig Veronica-dj en ondernemer Lex Harding. Een mix van muziek uit - hoe kon het anders - de jaren 60, 70 en 80. Voor vrijwel elke niche bestaat een zender, zeker doordat DAB+ ook plaats biedt aan diverse doelgroepzenders van de NPO. Zo is er niet alleen FunX, maar ook FunX Slow Jazz en FunX Dance. Niet alleen 3FM, maar ook de gespecialiseerde spin-offs als 3FM Alternative en 3FM KXRadio, zenders die zich meer op één muziekgenre richten.

Niche

Maar er zijn alternatieven genoeg buiten de muziek. Dankzij DAB+ is de BBC Worldservice maar één klik op de knop verwijderd. Wereldnieuws, zomaar voor het grijpen en gegarandeerd Spargo-vrij.

Dwalend door het radiolandschap viel ik op een dag zomaar in een gesprek over seks en relaties. Het bleek Groot Nieuws Radio, een zender die 'christenen wil prikkelen om kritisch over actuele geloofsthema's na te denken en ze wil informeren over het nieuws'. Niet te verwarren met Maria Radio, spreekbuis voor 'het katholieke geluid'. In de vooruitgang leeft de verzuiling weer volop.

Zo is er meer verrassends. Al eens geluisterd naar de continue stroom van Efteling Kids Radio? Kinderradio met 'de grootste hits van nu, leuke Eftelingmuziek en sprookjes'. En uiteraard 'de laatste nieuwtjes uit de Efteling'. Wanneer ik ook maar afstem op Sublime You, steeds klinkt daar een eindeloze reeks eerder opgenomen talkshows met Bas Westerweel over maatschappelijke thema's.

In één weekend op Radio 4 en Classic FM stuitte ik driemaal op Rodrigo's uitgemolken gitaarstuk Concierto d'Aranjuez. Maar ook maakte ik - er mekkerde op zondagmiddag weer sport uit de speaker van Radio 1- kennis met de Bagatellen van Valentin Silvestrov, impressionistische pianostukken, besproken door een panel van muziekkenners in Diskotabel.

Tijdens mijn avondlijke vluchtroute (Radio 1 had alwéér sportuurtje) belandde ik op een van de talrijke herhalingen van BNR, waar Roelof Hemmen een half uur sprak met voormalig DWDD-baas Dieuwke Wynia. Een prima nieuwszender, maar programma's luisteren er naar titels als BNR Zakendoen of De overname. Jammer dat het zo lastig laveren blijft tussen al die managers over aandelenkoersen, opportunities en business innovatie evenementen. Ook blijft het slikken wanneer een presentator met droge ogen aankondigt: 'FD Persoonlijk On Air is driven by Mercedes Benz'.

De keuzetoets deed zijn werk.

De radio is van vroeger, zeggen ze. De podcast is het nu helemaal. Er is internetradio, de Soundcloud, er zijn apps - wie zit nog te wachten op ouderwetse radio, waarop je maar lijdzaam moet afwachten wat je wordt voorgeschoteld? Ik dus. En velen met mij, want radio bereikt nog altijd miljoenen, blijkt uit luisteronderzoek.

Ook ik weet mijn podcasts te vinden, de playlists van Spotify voor de juiste muzikale stemming, ook luister ik wel eens Kunststof Radio terug op het door mij gewenste moment. Maar ik laat me ook graag verrassen door live radio, door actualiteit. Wie enkel zijn eigen special interest volgt, hoort nooit meer iets nieuws en onverwachts.

Het is pure magie, zo'n doosje van geluid. Op vakanties gaat ook het nieuwe toestelletje in de koffer. Ook al spreek ik de taal van het betreffende land niet, toch moet ik even aan de knoppen zitten om te zien wat eruit komt. Mooi, die bergen of dat zonnige strand, maar het radiolandschap is evenzeer de spiegel van een cultuur.

Wereldwijd bestaan er momenteel zo'n tweeduizend DAB+-zenders, overigens grotendeels alleen te ontvangen in het uitzendgebied zelf. De wereld van het DAB+-doosje wordt steeds groter.

Wie luistert er nog naar de radio?

Volgens de jongste cijfers van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) luisterde in 2015 ruim de helft van de bevolking (52 procent) op een doorsneedag naar de radio op het moment van uitzending. Daar zitten relatief weinig tieners (26 procent) tussen. De gemiddelde luistertijd is 2 uur en 44 minuten per dag.

Radio luisteren doen Nederlanders overwegend via een vast toestel of autoradio, luisteren via internet gebeurt vaak via pc of laptop. In de luistercijfers van februari en maart van dit jaar is muziekzender Radio 538 koploper. Dan volgen NPO Radio 2, ORN Radio (de gezamenlijke regionale omroepen), Q-Music en Sky Radio.

Internet, DAB+ of allebei?

Volgens critici zal DAB+ nooit aanslaan, omdat radio via internet de toekomst heeft. Toch wordt in de overschakeling flink geïnvesteerd.

De overschakeling naar DAB+ verloopt traag en met wisselend succes. Volgens cynici in Hilversum staat DAB voor 'dead and buried', kansloos vanwege alternatieven als internetradio. Wellicht krijgen de critici ongelijk, FM stond ooit bekend als 'failed money'.

Het begint er wel degelijk op te lijken dat het Europese FM-netwerk op afzienbare termijn plaatsmaakt voor het digitale DAB+. In Noorwegen zijn de eerste zendmasten al buiten werking gesteld, in december schakelen ze de laatste uit. De Nederlandse overheid noemt geen einddatum: het FM-netwerk blijft hier tot minimaal 2023 in de lucht. De publieke omroep zendt al sinds 2004 digitaal uit in de ether, commerciële zenders zijn daarmee in 2013 officieel begonnen. In september verlopen de huidige FM-frequenties en die worden alleen verlengd als een radiostation investeert in DAB+. Voor kleine zenders leidt dat tot financiële problemen.

Critici vragen zich af of de hele operatie, inclusief promotiecampagnes, nodig is. Nederland telt miljoenen radio's, het merendeel is zonder adapter nog niet in staat om DAB+ te ontvangen. Het zal nog lang duren totdat de meeste consumenten hun radio hebben aangepast of vervangen. Ondertussen bestaat de kans dat ze kiezen voor radio via internet. Nu is dat zonder wifi-verbinding geen realistisch alternatief, vanwege de beperkte databundels op mobiele telefoons. Maar op langere termijn misschien wel.

Volgens de NPO is het geen wedstrijd. De toekomst is aan internet én DAB+, afhankelijk van het moment en de locatie. Voordeel van DAB+ is dat de publieke omroep kan blijven uitzenden als het mobiele netwerk uitvalt, bijvoorbeeld bij een calamiteit.

Menno van Dongen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.