ProfielLeny Breederveld

Niemand kan de mondhoeken beter misprijzend laten zakken dan ‘Juf Helma’ Leny Breederveld

Leni Breederveld.Beeld Erik Smits

Jarenlang zat actrice Leny Breederveld in het meer recalcitrante hoekje van Hilversum. Maar sinds haar rol als Juf Helma in de Luizenmoeder is ze een écht bekende Nederlander. Dankzij haar specialiteit: de rol van chagrijn. 

‘Ik heb mijn kinderen er verplicht naar laten kijken’, zegt actrice Ilse Warringa, ‘dat hoort gewoon bij hun opvoeding.’ Vorige maand zond Troost TV, een initiatief van De wereld draait door, twee klassiek geworden tv-programma’s uit. Eerst Dertig minuten: Vanwege Maartje, toen Theo en Thea en de ontmaskering van het tenenkaasimperium. Allebei met komiek Arjan Ederveen, zeker, maar ook met een glansrol voor Leny Breederveld.

Suppoost in Theo en Thea en de ontmaskering van het tenenkaasimperium.

Leny Breederveld? Jawel, u weet het wel, google maar even. Wie in de jaren tachtig en negentig naar de VPRO keek, heeft haar onvermijdelijk voorbij zien komen. De Drie Dikke Dames? Dertig minuten? De bühne van De Bie? Naast haar theaterwerk bij onder meer Caroussel, Carver en Orkater is Breederveld al ruim drie decennia de koningin van de komische bijrol.

Maar de introductie kan veel korter. Want Leny Breederveld, dat weet iedereen, is natuurlijk ook Juf Helma van basisschool De Klimop in De Luizenmoeder (2018-2019).

Juf Helma was haar doorbraak bij ‘het grote publiek’, na een lange carrière in kleine theaterzalen en het meer recalcitrante hoekje van Hilversum. Breederveld doorliep de mime-opleiding in Amsterdam, sloot zich aan bij mimegroep Caroussel, en vormde later, met Beppie Melissen en René van ’t Hof, de artistieke spil van de legendarische toneelgroep Carver. Ze speelde in films als Ibbeltje (heks) en Knetter (oma). In 2005 was ze in Sint Hubertusberg de knorrige bejaarde mevrouw Pos. Recenter had ze kleine rollen in onder meer Harkum, Baantjer en Huisvrouwen bestaan niet 2.

Haar Juf Helma is de nuchtere – zeg maar gerust nurkse – stem van De Klimop, die van de welgemeende krachttermen, en van ‘sodemieter op, zeg!’ Een kettingrokende pedagogische catastrofe met wit pluishaar, ijsblauwe ogen en een inktzwart humeur. Haar gezicht een onverzettelijk vierkant, de mond een stuurse streep, met altijd een sjekkie losjes in de hoek.

Juf Helma in De Luizenmoeder.

Als er iets is dat Leny Breederveld kenmerkt in die rol, dan is het haar monumentale chagrijn. Niemand kan de mondhoeken beter misprijzend laten zakken dan zij. Maar als ze lacht, heeft ze de breedste glimlach die er bestaat.

Wie schoot er niet vol bij het feestje ter ere van haar pensioen, waarop Helma zich met kolossale tegenzin door collega’s laat toezingen, om uiteindelijk toch een traantje te laten? Collega Warringa, die Juf Ank speelt en meeschrijft aan de serie: ‘Dat moment overviel Leny, ze raakte daar oprecht ontroerd. Dat hoefde ze niet eens te spelen.’ Breederveld (69) verdiende met de rol een Gouden Kalf-nominatie – haar eerste.

De aandacht voor Juf Helma is een bijzondere gewaarwording, zegt Breederveld, die gedurende haar lange loopbaan de publiciteit altijd een beetje heeft gemeden. ‘Ik dacht altijd: ik ben Carver, ik ben Caroussel. Maar nu ben ik dus opeens Juf Helma.’ En voor het eerst wordt ze op straat bejegend als een bekende Nederlander. ‘Altijd heel vriendelijk hoor. Van wildvreemden krijg ik complimenten, dat ze Helma zo’n geweldig type vinden.’ Op de foto gaan was aanvankelijk wel ongemakkelijk. ‘Maar daar heb ik me helemaal aan overgegeven. Anders word je zo’n chagrijn.’

Beeld Erik Smits

Warringa (44) groeide op met Breederveld, op tv en in het theater. Zij prijst de ongemakkelijke, schurende humor van Carver, met hun tekstloze, tragikomische performances. ‘Zij waren onovertroffen in dingen niet zeggen. Het drama zat in de handeling; een houding, een blik. In Leny’s gezicht kun je zien wat ze denkt, je ziet het aan haar ogen en haar mond. Als geen ander kan zij zwijgend commentaar spelen.’

Ook regisseur Pieter Kramer, die vaak met haar werkte, zegt: ‘Als je iemand zoekt die zichtbaar ergens het hare van denkt, dan moet je Leny hebben.’

De aflevering van Dertig minuten: Vanwege Maartje (1995), waarin Breederveld politica Hetty Veldmuis speelt, is daarvan een perfect voorbeeld. Veldmuis is uitgenodigd bij het programma Nova, maar haar doortrapte collega Els Bongers (Ederveen) zorgt er met veel gekonkel voor dat niet Hetty, maar zijzelf naar Nova mag. Breederveld incasseert de nederlaag schitterend, met een secondenlange stille ontzetting.

Zelf zag ze Veldmuis ook terug bij Troost TV, voor het eerst sinds 1995. ‘Ik ben altijd heel kritisch op mezelf, maar inmiddels kon ik er ontspannen naar kijken. Het viel me reuze mee. Ja, ik dacht nu eigenlijk wel: wat een leuke rol.’

Kramer, die de aflevering regisseerde: ‘Het is die kop van haar, die onverstoorbare, ijzerenheinige kop. Leny is niet zozeer de leading lady, maar als ze het dienstmeisje van Medea speelt, moet Medea oppassen, want dan speelt ze haar met een enkele blik van het toneel.’ Warringa: ‘In de montage van De Luizenmoeder konden we heel veel scènes op haar gezichtsuitdrukkingen wegsnijden.’

Kramer castte haar in 2016 inde musical In de Ban van Broadway als kleedster van Broadwayster Loes Luca. ‘Daarin was ze subliem. Zet haar een half uur zwijgend op het achtertoneel en iedereen kijkt naar haar. Met stil spel trekt ze alle aandacht naar zich toe.’

Oma in Knetter.

Actrice Beppie Melissen, ook oud-Carver, die al bijna veertig jaar met haar werkt in het theater: ‘Ik kan met niemand zo goed timen. We hebben dezelfde smaak en hetzelfde gevoel voor humor. Het moet persoonlijk zijn en authentiek. Leny combineert iets kwetsbaars met een volstrekt gebrek aan poespas en franje. Ze is nuchter en gevoelig tegelijk. En allergisch voor flauwekul, dat vind ik heerlijk. Ik kan met niemand zo onbedaarlijk lachen als met haar.’

In de voorstelling Fred van Carver (1997) spelen Melissen en Breederveld twee vereenzaamde, samenwonende schoonzussen. Fred is dood, Mary (Breederveld) is de weduwe, en Paula (Melissen) de treurende, hunkerende zus. In de benauwde woning draaien ze als twee oude katten om elkaar heen. Tot schlemiel Arthur (René van ’t Hof) zijn intrede doet. Dan ontstaat een treurige strijd om diens onbeholpen affectie. Als je de voorstelling online terugziet, valt op hoe exact Melissen en Breederveld op elkaar zijn afgestemd.

Melissen: ‘We begrijpen elkaars ritme; we snappen wat de ander denkt. Ik hoop altijd dat we nog weer eens samen in het theater zullen staan. Die dans doen wij met groot genoegen met elkaar.’

Sint Hubertusberg.

Sinds het succes van De Luizenmoeder is het aanbod van film- en tv-rollen voor Breederveld significant toegenomen. Zo staat er in het najaar een grote serie op de rol: Vliegende Hollanders, over Fokker en KLM, waarin Breederveld de moeder van Anthony Fokker speelt. ‘Het mooie is: tegenwoordig word ik gevráágd voor een rol. Dat is wel heel fijn. Ik hoef niet meer te werken voor mijn geld, ik heb AOW en pensioen. Maar ik wil het nog wel heel graag.’

Bij het slot van De Luizenmoeder ging juf Helma met pensioen. Maar inmiddels is de komst van Luizenmoeder, de film (2021) aangekondigd. En ja, belooft Ilse Warringa: ‘Natuurlijk hebben we een list bedacht om juf Helma terug te halen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden