NIEMAND HEEFT GELIJK

Op het IDFA maken de grote vragen over oorlog en armoede plaats voor persoonlijke, ethische kwesties. De pijn en de strijd van de hoofdfiguren worden breeduit geëtaleerd....

De Amerikaanse pensionado Ewert Craig rijdt door grauwe, regenachtige straten. Grote druppels vallen op de ruiten. In de auto klinkt het eentonige geluid van de ruitenwisser. Buiten lopen mensen over de natte stoeptegels van Zürich.

Bij een zebrapad staan een jongeman, een vrouw en een klein kind. Ze wachten voor een rood stoplicht. In die luttele seconden wordt de kwetsbaarheid van hun bestaan benadrukt. Het jonge stel met peuter heeft nog een groot deel van het leven voor de boeg. Hun geluk kan de komende jaren groeien, stagneren of zomaar exploderen. Misschien wel over een paar minuten, als een auto één van hen van de stoep rijdt. Of over 51 jaar, als de vrouw na een winternacht niet meer wakker wordt.

Gedachten over leven, dood, lot en noodlot – ze komen vanzelf los bij het kijken naar The Suicide Tourist, een documentaire van Oscar-winnaar John Zaritsky over mensen die naar Zwitserland afreizen om een eind aan hun leven te maken. In de rustieke omgeving van de Alpenheuvels is de dood geen onzichtbare kracht. Sterker: de dood zetelt in een luxueuze villa met een weids uitzicht.

Dignitas staat er naast de deurbel (‘sinds 1998’). Dignitas is de naam van een kliniek waar de gepensioneerde jurist Ludwig Minelli cliënten assisteert bij zelfdoding. Ook buitenlandse gasten zijn bij Minelli welkom. De Zwitserse wetgeving, waarin recht op euthanasie is verankerd, is op hen net zo goed van toepassing als op autochtone Zwitsers.

Voor Minelli is het een uitgemaakte zaak: de mens heeft onder bepaalde omstandigheden – terminale ziekte, geen uitzicht op een vreugdevol leven – het recht zijn leven stil te zetten. De Amerikaan Ewert Craig, rijdend door regenachtig Zürich, wil niet anders. Een spierziekte sloopt zijn lichaam. Hij heeft besloten dat het wel mooi is geweest.

Op de 20ste editie van het IDFA gaat het zoals altijd over oorlog, armoede en de benarde positie die vrouwen in veel culturen nog altijd innemen. Maar het hoofdthema van dit jaar heeft een delicater karakter. De grote vragen zijn verdrongen door ethische dilemma’s. Net als oorlog en armoede kwesties van leven of dood. Maar dan op een persoonlijke, kleine schaal.

In The Suicide Tourist draait het om mensen op leeftijd die niet meer verder willen leven, en hun recht op zelfdoding in Zwitserland ophalen. De indrukwekkende Nederlandse documentaire Als we het zouden weten – geselecteerd voor de Joris Ivens Competitie – laat van nabij zien hoe neonatologen moeten beslissen over het wel of niet doorgaan met een behandeling van veel te vroeg geboren, zieke baby’s. In het filmische essay van de altijd voorzichtig observerende Peter en Petra Lataster ogen de handen van de dokters en de verplegers als die van een reus wanneer zij een 25 weken oud kind uit de couveuse tillen.

De moderne techniek geeft artsen steeds meer mogelijkheden. Hierdoor komen zij terecht in nieuwe en gevoelige gebieden, zoals levensbeëindiging bij pasgeborenen.

Vrijwel dagelijks worden de mannen en vrouwen in het Groningse UMC geconfronteerd met dilemma’s waarop zelfs God geen antwoord weet: kunnen we voor een wilsonbekwaam mens bepalen dat de kwaliteit van leven zo gering is dat het niet meer waard is geleefd te worden? Wat is dan precies kwaliteit van leven? En mogen artsen daarover beslissen?

Nederlandse kinderartsen zijn de enigen in de wereld die zich in het openbaar over deze problematiek durven uit te spreken.

Die openheid wordt hen niet overal in dank afgenomen. Het ‘Gronings Protocol’, waarin kinderarts Eduard Verhagen richtlijnen heeft vastgelegd over levensbeëindiging, leidde tot internationale ophef. Een groep kinderartsen van het UMC werd in de Amerikaanse en Italiaanse media weggezet als dienaren van de duivel. De indruk werd gewekt dat zij de behandeling van te vroeg geboren maar levensvatbare kinderen zomaar zouden stoppen. ‘Dr. Mengele leeft en woont in Holland’, schreef een Amerikaanse columnist.

De Franse actrice Sandrine Bonnaire worstelt in Elle s’appelle Sabine met een ander ethisch dilemma. Zij mengt oude en nieuwe beelden – de oudste home movies zijn van twintig jaar geleden – van haar zuster Sabine die lijdt aan een ernstige variant van autisme. De pijn van de film zit in het contrast tussen de beelden van de puber Sabine en recente opnamen van de inmiddels 39-jarige vrouw. Energiek is Sabine allang niet meer; ze is slecht gaan spreken, worstelt met overgewicht, en bij vlagen toont ze zich gevaarlijk agressief. Voor Bonnaire is de reden van deze neergang duidelijk: tijdens een verblijf van vijf jaar in een psychiatrische inrichting hebben medicijnen van Sabine een wrak gemaakt.

Ben ik medeschuldig? luidt de vraag die voortdurend door Elle s’appelle Sabine heen klinkt. Die vraag dringt zich op bij beelden van de lachende puber Sabine in de oceaan in Guadeloupe, bij de super 8-beelden van Sabine’s vakantie in New York, en bij haar onmogelijke gedrag op de boerderij waar zij nu onder begeleiding met andere psychiatrische patiënten woont.

Op het IDFA 2007 is het bestaan geen vanzelfsprekendheid. Net zoals sterven niet meer iets is dat mensen doen zonder het te beseffen. Volgens het Griekse echtpaar George en Betty Coumbias – hij wil dood omdat een ziekte hem langzaam doet doven, zij wil per se met hem mee –- kunnen mensen die zich vóór hun dood afvragen hoe gelukkig hun bestaan is geweest tijdens het uitblazen van hun laatste adem zeggen dat zij het leven ook echt afgerond hebben.

Regisseurs als Zaritsky, Lataster & Lataster en Bonnaire (en ook de makers van verwante documentaire films als Mechanical Love en Mapping Stem Cell Research: Terra Incognita) stonden niet voor een eenvoudige taak. Om de toeschouwer te overtuigen dat het leven allerminst maakbaar is, dienden zij de pijn en de strijd van hun hoofdpersonen breeduit te etaleren. Zonder dat ook weer te overdrijven: een kijker heeft er grote moeite mee als degene met wie hij zich identificeert, sterft. Dat zijn we, door de happy endings van Hollywood, niet gewend.

Wat de documentaires over leven, dood, zelfbeschikking en lot gemeen hebben, is hun zachte blik op de beschaving. Ook dat is op het IDFA wel eens anders geweest – doorgaans gaan achter de politieke pamfletten tegen de oorlogen en de ongelijke verdeling van welvaart redeloze werelden schuil, waarin iedereen een instinctief soort hebzucht en egoïsme tentoonspreidt.

Films als The Suicide Tourist, Als we het zouden weten en Elle s’appelle Sabine vormen een alternatief voor de luid geformuleerde opvatting dat moraal niets anders is dan een dekmantel voor opportunisme. Niemand heeft in deze films gelijk, maar de mensen worden wel geportretteerd als evenwichtige wezens, die in staat blijken grote kwesties tot in detail te analyseren.

Aan de andere kant onderstrepen de documentaires over ethiek dat het leven zich niet laat vangen in een maakbaarheidsgeloof of een overzichtelijk besef van goed en kwaad. In Als we het zouden weten zit een scène waarin wordt besloten de behandeling van een baby stop te zetten. Omdat het kind geen enkele toekomst heeft – als het al overleeft, dan zou er nooit sprake zijn van enige waardigheid.

Peter en Petra Lataster zijn erbij als de apparatuur wordt losgekoppeld. Heel even schokt het lijf, en dan zakken de minuscule voetjes naar beneden.

Tegen dat beeld kan geen overtuiging, of filosofie op. Het is het leven zoals het is. Beestachtig. Kwetsbaar. Onverbiddelijk.

De sterfscène bewijst het gelijk van het echtpaar Coumbias uit The Suicide Tourist. Het leven wordt pas echt ervaren in het aangezicht van de dood. Dat maakt de films over de keuze tussen leven en dood vooral tot films over het leven. Over hoe mooi het kan zijn, en vol van verlangen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden