'Niemand gaat vrijwillig naar film over asielbeleid'

Documentaire ‘De Leugen’ gaat in op de paspoortaffaire van Ayaan Hirsi Ali.Door Sasja Kooistra..

In een desolate kantoorruimte zit een meisje. Ze is eerder die dag op Schiphol aangekomen om asiel aan te vragen. Zojuist zijn haar vingerafdrukken genomen en nu hoort ze van de vertaler dat ze van de IND-medewerkster haar naam en geboortedatum moet opschrijven. Even lijkt ze te twijfelen, en reikt dan naar de pen en papier.

Het is de afsluitende scène van de film De Leugen, een documentaire over de paspoortaffaire rond Ayaan Hirsi Ali uit 2006. Het besluit van de van oorsprong Somalische VVD-politica om bij haar asielaanvraag in 1992 te liegen over haar naam en geboortedatum, leidt zestien jaar later tot de val van kabinet-Balkenende II. Zaterdag gaat de film van Robert Oey over deze affaire in première op het Nederlands Film Festival in Utrecht.

In een Amsterdams café vertelt Robert Oey (1966) dat hem direct duidelijk is dat De Leugen geen doorsnee journalistieke documentaire moet worden, wanneer producent René Mendel hem in 2006 vraagt. De Leugen moet een tragedie worden die alle 90 minuten die hij duurt, entertaint. ‘Niemand gaat volgens mij vrijwillig naar een film over het asielbeleid kijken. En als ik iets over dat onderwerp wil doen, dan doe ik het in de vorm van een musical. Zo is het idee om het zingen in de film te verwerken ontstaan.’ Opvallend aan De Leugen is dat Oey politici onder wie Rita Verdonk en Femke Halsema zo ver heeft gekregen te zingen.

Aan het overhalen van Verdonk had Oey een zware dobber, vertelt hij. ‘Kijk, mevrouw Verdonk had een enorm bezwaar tegen mij persoonlijk. En dat had alles te maken met het feit dat ik de partner van Femke Halsema ben. Ze had zoiets van: ik vind die Halsema echt verschrikkelijk dus wat moet ik met jou. Ze zei dat die Halsema geen aanbeveling was. Ik moest daar eigenlijk vreselijk om lachen. Toen ik zei dat ik Femke ook wel een trut wil vinden zolang u maar meedoet in mijn film, moest zij weer lachen.’ Oey kon zonder haar deelname geen film maken. Na drie gesprekken, zes brieven en ‘weet ik wat allemaal’, krijgt hij haar zover.

In De Leugen volgen we met oude tv-beelden en radiofragmenten de affaire in chronologische volgorde. Tussendoor kijken de hoofdrolspelers van toen (al dan niet zingend) terug op die periode: Ayaan Hirsi Ali, haar advocaat Britta Böhler en Hilbrand Nawijn (ten tijde van Hirsi Ali’s naturalisatie directeur van de IND), naast onder meer toenmalig Tweede Kamervoorzitter Frans Weisglas en Kees Berghuis (oud-adviseur van Gerrit Zalm). Maar vooral focust de film op de clash tussen Groen Links-Kamerlid Femke Halsema en Rita Verdonk, dan VVD-minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie, die Hirsi Ali haar Nederlanderschap wil afnemen.

De filmmaker wil met de ongewone musicalvorm ontsnappen aan de stereotype Den Haag Vandaag-beeldvorming. Bekende politici laten praten over een bekend onderwerp vergt aan andere aanpak. ‘Ik wilde tevens een film maken die voortdurend speelt met de verwachting van de bioscoopbezoeker.’ Want de kijker op het verkeerde been zetten ‘dat is misschien wel het leukste wat er is’. De Leugen moest een ongrijpbare film worden en zingende politici passen in dat concept. Zelfs als ze vals zingen, want Oey houdt van botsende elementen: in beeldtaal en in de muziek mag het best een beetje schuren, vindt hij. Daarom contrasteren de grofkorrelige archief tv-beelden bewust met de ‘chique’ Vanity Fair-allure waarmee de terugblikkende interviews volgens hem in beeld zijn gebracht door cameraman Bert Pot (Zusje, Van God Los).

De politici overhalen tot zingen ‘was nog niet zo een-twee-drie voor mekaar’. Daarna heeft Oey eindeloze gesprekken gevoerd met de zangers-in-spe over de inhoud van de liedjes, die het werk zijn van tekstschrijver Erik Jan Harmens en componist Reyn Ouwehand. ‘Bij Rita wilde ik de behoefte vangen begrepen te worden voor een positie die ze niet vrijwillig heeft ingenomen. En bij Femke – wat omdat ik haar zo goed ken misschien toch ook wel het ingewikkeldste liedje was – wilde ik iets doen met het beeld dat men van haar schetst.’ Ondanks het zingen en het enkele danspasje is de film geen vrolijke boel. Het zingen dient als een verdieping van de gesprekken. En de liedteksten boren een vaak persoonlijke laag aan over eenzaamheid of beeldvorming.

‘Ik wil de motieven van politici en hun angsten, onzekerheden en behoeften ontsluiten, zoals: houd van mij, of: blijf me aardig vinden ook al zeg ik wel eens vervelende dingen.’ Veel hoofdrolspelers zagen de documentaire als een kans dingen recht te zetten. ‘Ik hoorde heel veel: oh, maar dáár wil ik het nog wel eens over hebben’, de felheid imiterend die Oey tegenkwam: ‘Want dat was helemaal niet zo, en de krant dit en de krant zus. Er was een enorme woede over hoe ze zich destijds gerepresenteerd hadden gezien.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden