Neurotisch offensief tegen het lichaam KAREN ARMSTRONG OVER VROUWENHAAT IN HET CHRISTENDOM

DAT VROUWENHAAT een westers product is met christelijke wortels, is vaker opgemerkt. Historicus Jacob Slavenburg wijdde er met De mislukte man een opmerkelijk boek aan....

Beide varianten van het christendom zijn absoluut koploper in het ontwikkelen van een religieus gefundeerde vrouwenhaat, die verder reikt dan de spreekwoordelijke vrouwonvriendelijkheid van bijvoorbeeld de islam.

Wat het grote verschil uitmaakt, is de geperverteerde visie op seks, die in het christendom wel en in andere religies waarin de vrouw ondanks alles eerder wordt vereerd dan verguisd, niet of in minder mate heeft kunnen ontstaan. Het is niet zozeer de verdienste van Karen Armstrong dat zij de wortels van dit euvel blootlegt (dat hebben anderen eerder al gedaan), maar wel dat zij de verdere ontwikkeling daarvan op de voet volgt en helder en consequent de lijn doortrekt naar het heden. Want hoe geseculariseerd onze moderne samenleving ook mag zijn, vrouwen én mannen zitten in hun onderlinge verhoudingen nog altijd opgescheept met een erfenis van onmiskenbaar christelijke snit.

De Britse schrijfster Karen Armstrong verwierf grote bekendheid met Een geschiedenis van God en Mohammed. Ze schreef haar eigen ellendige kloosterervaringen van zich af in Door de nauwe poort. In Het evangelie volgens de vrouw legt ze ten overvloede nog eens uit dat het kwaad de vrouwen aangedaan, niet door Jezus is gesticht, maar door kerkvaders als Hiëronymus en Augustinus, die wat vrouwenhaat betreft later in Luther een waardig opvolger zouden krijgen.

Voor Jezus waren man en vrouw gelijk. Het vroege christendom had voor de vrouw dan ook een positieve boodschap in petto: bevrijd van hun huishoudelijke beslommeringen zouden vrouwen in de nieuwe wereldorde van Jezus een gelijkwaardige plaats naast de man krijgen toebedeeld. Maar ook de apostel Paulus, die doorgaans wordt gezien als de eerste die een vrouwonvriendelijke draai aan het evangelie gaf, wordt door Armstrong enigszins in bescherming genomen. Zijn afkeer van het huwelijk werd niet ingegeven door minachting voor de vrouw, noch door neurotische angst voor seksualiteit. De aan hem toegeschreven vrouwonvriendelijke uitlatingen waren vaak niet van zijn hand.

Het begint eigenlijk met Ambrosius, in de vierde eeuw bisschop van Milaan, die als eerste een geheel vergeestelijkte God - dat wil zeggen: een God zonder lichaam - predikt. Dit revolutionaire idee blijkt koren op de molen van Ambrosius' leerling Augustinus, de na Paulus meest invloedrijke theoloog van het christendom, die het idee van een lichaam als iets wat ten diepste verwerpelijk is, nader uitwerkt. Dit geeft ruim baan aan heiligen als de kluizenaar Hiëronymus die, aldus Armstrong, een 'neurotisch offensief' tegen hun lichaam ontketen en bijkans zwelgen in het masochistische genot dat zij putten uit de minutieuze verslaglegging van hun zelfkastijding.

Van de afkeer van het eigen lichaam naar haat jegens de vrouw die voor de man als de voornaamste prikkel tot lichamelijkheid en lust geldt, is een kleine stap. Wie anders dan zij, nazaat van Eva die - zij het toen niet met haar lijf, maar met een appel - Adem tot het kwaad verleidde, zou het in de strijd tegen het lichaam moeten ontgelden? De vrouw is immers de eeuwige verleidster, 'de hoer', aldus Armstrong, 'die de man naar zijn ondergang leidt, omdat zij Eva is'.

Gevoed door deze gedachte en door een pathologische angst voor seks begint vanaf het eerste optreden van de hun lichaam verzakende heiligen een rigoureuze vrouwenhaat zich over Europa te verspreiden. Deze haat zal een absoluut hoogtepunt bereiken in de lugubere heksenvervolgingen die de zestiende en de zeventiende eeuw tot een duistere episode maakten.

Tot zover bevat Armstrongs boek dus niet zoveel nieuws. Belangwekkender en boeiender is de wijze waarop zij belicht hoe vrouwen door de eeuwen heen staande wisten te blijven en zo tegen de verdrukking in een rol in de kerk, de maatschappij of beide voor zich konden opeisen. Daartoe stonden de vrouw in principe drie wegen open: die van de maagd, de martelares of de mystica.

Door kuis te leven kon de vrouw zich een zekere onafhankelijkheid tegenover de man bevechten, waarbij de vermeende maagdelijkheid van Maria als de moeder van Christus uiteraard als het grote voorbeeld gold. Het martelaarschap was ook een vorm van zelfopoffering die de vrouw op een hoger religieus plan kon brengen, of haar zelfs tot heilige kon maken. Mystici tenslotte zijn in nagenoeg alle religies vereerd. Ze werden benijd als degenen die al tijdens hun leven het dichtst bij de hemelse werkelijkheid stonden, terwijl de gevoeligheid die daarvoor vereist was, doorgaans als 'typisch vrouwelijk' werd beschouwd.

De voorbeelden waarmee Armstrong haar betoog illustreert, laten zien dat deze drie vluchtwegen veelal samenvielen. Bijna elke heilige was maagd. De maagd en de martelares hadden bovendien hun opofferingsgezindheid gemeen, terwijl het martelaarschap vaak weer met mystieke ervaringen gepaard ging. Wie dacht te kiezen voor een van de drie wegen, ging ze uiteindelijk meestal alle drie, schrijft Armstrong. 'De goede vrouw van het westen is maagd-martelares-mystica.' Dit neemt niet weg dat voor de christelijke man achter het masker van dit zozeer van hem vervreemde wezen toch altijd nog het afschrikwekkende gelaat van de heks, als vierde verschijningsvorm van Eva, bleef doorschemeren.

De Reformatie bracht daarin nauwelijks verbetering. Maarten Luther wilde de vrouw aan huis binden 'als een nagel die in de muur wordt gedreven'. Calvijn daarentegen sprak voor het eerst vanuit het geloof met waardering en respect over de vrouw. Mede door Calvijns sacralisering van huwelijk en gezin werd de vrouw een vierde weg tot een eerbiedwaardig leven geboden: die van echtgenote en moeder. Maar doordat ook in de protestants-christelijke leer de neurotische afkeer van seks virulent aanwezig bleef, werd de vrouw juist door deze nieuwe ontwikkeling nog meer in de rol van het lijdelijke en kwetsbare schepsel gedrukt.

Op knappe wijze legt Armstrong een verband tussen verleden en heden. De slanke lijn als vrouwelijk schoonheidsideaal en anorexia nervosa als een 'typisch' vrouwelijke reactie op ongemak en stress zijn slechts enkele voorbeelden van de manier waarop overleefd lijkende idealen als maagdelijkheid en martelaarschap tot op heden doorwerken in een bijna volledig geseculariseerde cultuur.

Zelfs de huwelijksproblemen van Charles en Diana vinden bij haar een verklaring in het overwegend christelijke karakter van de westerse cultuur. Juist in dit soort actueel bedoelde voorbeelden wreekt zich het feit dat dit nu pas in een Nederlandse vertaling verschenen boek van Armstrong al in 1986 in Engeland werd gepubliceerd. Het verklaart waarom ook de inleiding bijna twaalf jaar later wel enige herziening zou hebben verdiend.

Wie verwacht dat deze diepgravende, voor mannen weinig complimenteuze studie zal leiden tot een militant feministische slotsom, komt bedrogen uit. Mannenhaat als reactie op het onrecht vrouwen aangedaan, is misschien begrijpelijk, maar niets anders dan vrouwenhaat in een andere verpakking.

Armstrongs enige alternatief is onthechting: het pogen om vanuit een relativering van de eigen situatie en van het daarbij ondervonden leed te komen tot een pacificatie tussen de seksen. Wie het boek leest, zal dit herkennen als weer zo'n typisch vrouwelijke oplossing. Want in dit afstand nemen zit dezelfde opofferingsgezindheid verborgen als in de hang naar maagdelijkheid, martelaarschap en mystiek.

Gert J. Peelen

Michael Klöcker & Monika Tworuschka (redactie): Vrouwen in de religies.

Vertaald uit het Duits door Francis Hijszeler.

Kok; 204 pagina's; ¿ 39,90.

ISBN 90 242 7956 9.Karen Armstrong: Het evangelie volgens de vrouw.

Vertaald uit het Engels door Jorien Hakvoort en Albert Witteveen in samenwerking met Iemke Epema.

Anthos; 360 pagina's; ¿ 39,90.

ISBN 90 414 0245 4.

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.