WeekendgidsColson Whitehead

‘Net als Stanley Kubrick pak ik de meest uiteenlopende genres aan’

Harlem Shuffle, de misdaadroman van Colson Whitehead, speelt in het grimmige New York van de jaren vijftig en zestig. De Amerikaanse schrijver staat erom bekend dat hij voor haast elk boek een nieuw genre kiest. Waar haalt hij al die inspiratie vandaan?

Hans Bouman
Colson Whitehead Beeld Els Zweerink
Colson WhiteheadBeeld Els Zweerink

‘Na De ondergrondse spoorweg, waarin ik schreef over een tot slaaf gemaakte vrouw die van de plantages in het zuiden van Amerika ontsnapt en naar het noorden vlucht, was ik toe aan een wat lichter boek. Maar toen diende zich De jongens van Nickel aan, gebaseerd op een gruwelijke misbruikzaak op een tuchtschool, waar met name de zwarte ingezetenen het buitengewoon zwaar hadden. Dat onderwerp kon ik niet uit de weg gaan. Maar na die twee boeken was het echt tijd voor iets anders.’

Colson Whitehead (52) staat bekend als een auteur die met elk boek een nieuw genre aanboort. De afwisseling in zijn oeuvre is enorm: van mystery novel tot bildungsroman, van postmodernistische satire tot zombieroman, van Twilight Zone-spin-off tot duister realisme; Whitehead heeft het allemaal gedaan. Met De ondergrondse spoorweg en De jongens van Nickel brak hij door bij een breed publiek, ook in Nederland.

In zijn nieuwe roman, Harlem Shuffle, werpt hij zich op een genre dat in de VS bekendstaat als de heist novel: een misdaadroman waarin een roofoverval het centrale gegeven is. Whiteheads roman is het literaire equivalent van een film noir en schetst de dreigende, nihilistische sfeer die heerste in het Harlem van de late jaren vijftig en vroege jaren zestig van de vorige eeuw. Een stadsdeel in verval, waar corruptie en geweld welig tieren.

Hoofdpersoon is de jonge vader Ray Carney, zoon van een door de politie doodgeschoten beroepscrimineel, die als eigenaar van een meubelzaak voor een braaf burgermansbestaan probeert te kiezen. Maar zo braaf is Carney niet: hij verricht af en toe hand- en spandiensten voor kleine criminelen. Als heler bijvoorbeeld. Gaandeweg leidt dit tot een soort dubbelbestaan.

‘Dat klinkt misschien niet als een lichte roman, maar er is wel degelijk een groot verschil met de vorige twee boeken’, aldus Whitehead. ‘Daarin kon ik vanwege het zware onderwerp nauwelijks grappen kwijt, terwijl een enigszins maf soort humor toch eigenlijk een van mijn kenmerken als schrijver is. In beschrijvingen van de criminele wereld, waarin Ray Carney gaandeweg steeds dieper terechtkomt, is daarvoor gelukkig wel degelijk plaats.’

De figuur van Carney en de omgeving waarin hij opereert bevielen Whitehead zelfs zo goed, dat hij besloot om voor het eerst van zijn leven twee opeenvolgende romans in hetzelfde genre te schrijven. Hij is al tot tweederde gevorderd met een vervolg, waarin hij zijn hoofdpersoon naar de jaren zeventig voert, een periode die als een dieptepunt in de geschiedenis van New York wordt beschouwd.

‘Ik ben een geboren en getogen New Yorker en houd van mijn stad. Het is geweldig dat mijn Carney-romans me een goede reden geven me in de stad te verdiepen. New York staat net als mijn werk voor voortdurende verandering. Aan het eind van Harlem Shuffle wordt de wijk Radio Row afgebroken om plaats te maken voor het World Trade Center. Enfin, we weten allemaal wat er daarna is gebeurd.’

null Beeld Getty Images/iStockphoto
Beeld Getty Images/iStockphoto

Metrohalte:

Broadway-Lafayette Street in Lower Manhattan, New York

‘Toen ik in de jaren negentig bij het weekblad The Village Voice werkte, kwam ik elke dag met de metro vanuit Brooklyn en stapte ik uit op dit station. De buurt waarin het ligt heb ik altijd heel plezierig gevonden. Toen ik er werkte was ik jong, ik had geen cent te makken, maar was niettemin heel optimistisch. Als ik de trappen op liep naar Broadway en Houston Street had ik altijd het gevoel dat ik een avontuur tegemoetging, en eigenlijk heb ik dat nog steeds. Als ik een lunchafspraak heb, zorg ik dat die daar in de buurt plaatsvindt. En als ik een mooi nieuw overhemd nodig heb – want ik heb mijn dandyneigingen – dan is dat de plek waar ik ga zoeken.’

Stanley Kubrick Beeld Corbis via Getty Images
Stanley KubrickBeeld Corbis via Getty Images

Filmregisseur:

Stanley Kubrick

‘Als kind en adolescent heb ik enorme hoeveelheden televisieseries en films verstouwd. Op zaterdagmiddagen werden er op tv doorgaans oude films uitgezonden. Op die manier heb ik veel Kubrick-films gezien. Ik vind hem briljant en denk dat ik onbewust een heleboel van zijn artistieke opvattingen heb opgezogen. Heel kenmerkend voor Kubrick is dat hij nu eens een misdaadfilm maakte, dan weer een sciencefictionfilm, een komedie, een oorlogsfilm, een kostuumdrama enzovoort. Hij pakte de meest uiteenlopende genres aan en ik denk dat het geen toeval is dat ik dat als schrijver ook doe. Er zijn zoveel verschillende literaire genres, zoveel manieren om een verhaal te vertellen: waarom zou je iets doen dat je al eerder hebt gedaan? Een van zijn eerste films, The Killing (1956), gaat over een roofoverval en was een inspiratiebron voor Harlem Shuffle.

Gumbo z’herbes Beeld The Washington Post via Getty Im
Gumbo z’herbesBeeld The Washington Post via Getty Im

Recept:

Gumbo z’herbes

‘Bij mijn huis in Sag Harbor, een dorp in de staat New York, heb ik een rookoven. Elk jaar bereid ik daar in juni of juli een partij babyback-spareribs. Dat betekent voor mij het begin van de zomer. De laatste jaren eet ik zowel vanuit milieu- als gezondheidsoogpunt minder vlees en ben ik aan het uitvogelen welke vegetarische producten geschikt zijn voor de rookoven. Bijvoorbeeld gumbo z’herbes. Gumbo is een stoofpotgerecht uit Louisiana dat traditioneel vis, zeefruit en soms ook kip en worst bevat. Mijn recept is gebaseerd op een roux waaraan je na twintig minuten roeren selderij, uien en groene peper toevoegt: de heilige drie-eenheid van de Louisiaanse keuken. Daar doe je bouillon bij, plus een oneven aantal groenten. Dat schrijft de traditie voor. Ik gebruik diverse koolsoorten, mosterdgroente, peterselie, waterkers, sla, jalapeñopeper of serranopeper. Als je dat op de eerste dag van het jaar maakt en vijf of zeven soorten groente gebruikt, zul je dat jaar vijf of zeven nieuwe vrienden maken, zeggen ze. Maar ik wíl helemaal geen nieuwe vrienden, ik heb er al zoveel! Dus doe ik er zeven groenten in en hoop ik dat het niet werkt.’

Instrumentale song:

Metal on Metal van Kraftwerk

‘Toen mijn oudere zus een stereo-installatie kocht, kregen mijn broer en ik haar 8-trackspeler. We kregen daar twee cassettes bij: The Best of the Commodores en Trans-Europe Express van Kraftwerk. Het titelnummer daarvan kende ik al, via een omweg. Het had namelijk Afrika Bambaata, een dj en rapartiest uit The Bronx, geïnspireerd tot zijn song Planet Rock (1982). Dat was een van de eerste nummers waarbij gebruik werd gemaakt van samples. Toen ik via die 8-track het origineel leerde kennen, raakte ik helemaal in de ban van Kraftwerk en toen ik in 2002 voor het eerst in Duitsland was, heb ik ook een concert van ze bezocht. Het nummer Metal on Metal vormt een soort tweeluik met het titelnummer en is precies wat de titel belooft: synthesizergeluiden die klinken als metaal dat op metaal slaat. Toen ik het voor het eerst hoorde, was ik verbijsterd. Kon je dit doen in een song? Ik vind het nog altijd een geweldig levendig en energiek nummer. In juni komt Kraftwerk op tournee naar de VS en ga ik weer naar een concert van ze.’

Vakantie:

Bij het zwembad drukproeven nakijken met een biertje of piña colada erbij

‘Ik werk niet altijd op vakantie, maar als ik midden in een boek zit neem ik altijd een stapeltje pagina’s mee. Lekker een paar uur een deel van een roman bekijken en bewerken, terwijl de kinderen in het zwembad rondhangen en mijn vrouw een spabehandeling krijgt. We gaan meestal naar de Cariben: Jamaica, de Bahama’s, en anders Florida. Op zulke momenten ben ik heel gelukkig met de wereld en het leven. Mijn grootmoeder is afkomstig van Barbados, waar ik sinds mijn jeugd niet meer ben geweest. Dus misschien moeten we daar tijdens het schrijven van een volgend boek maar eens naartoe.’

Elektronische band:

Daft Punk

‘Ze zijn net uit elkaar, maar ik geloof dat ze hun taak hebben volbracht. Ik begon voor het eerst naar ze te luisteren toen ik bezig was aan mijn roman De John Henry Dagen. Dat was in 1999, toen hun eerste album Homework al even uit was. Daar staat geweldige disco op, maar ook maffe nummers als Rock ’n Roll, dat net als Metal on Metal van Kraftwerk volkomen afwijkt van wat je verwacht, maar op een heel aangename manier zijn eigen logica heeft. Tijdens het schrijven van al mijn boeken begin ik de werkdag met een of twee albums van Daft Punk op de achtergrond. Hun single One More Time (2001) doet me denken aan de laatste goede zomer voor 9/11. Ik schrijf altijd met muziek op de achtergrond. Naast Daft Punk ook hiphop, dance, John Coltrane, Ella Fitzgerald, vaak een reeks songs in een loop. Muziek bevordert het schrijven, het brengt me in een goede stemming, inspireert.’

Televisieprogramma:

The Twilight Zone

‘Elke dag als ik rond een uur of vier van school kwam, was er een aflevering van The Twilight Zone op tv. Voor mij was dat een introductie tot fantasy. Ik heb later in mijn werk verschillende elementen uit het fantasygenre gebruikt. De ondergrondse spoorweg is een soort Twilight-roman. Hoofdpersoon Cora gaat aan boord van een trein. Tot dat moment bevinden we ons in een herkenbare wereld, een plantage in het zuiden van Amerika. Maar eenmaal in de trein bevindt ze zich in de Twilight Zone, een fantastische wereld waar alles op het eerste gezicht heel gewoon is, maar bij nadere beschouwing helemaal niet. Ik ben als schrijver geïnspireerd door schrijvers van fantasy, sciencefiction en horror: Stephen King, de Marvell Comics en The Twilight Zone. Elke Kerst of Nieuwjaar zendt het SciFi Network een twee dagen lange marathon van The Twilight Zone uit. Dan schakel ik het toestel in en denk: o ja, díé aflevering, en dan ben ik weer terug in mijn jeugd in de jaren zeventig. Ik houd van de humanistische waarden die de serie uitdraagt. En alle kleding en meubels die in de serie voorkomen zouden zo in Harlem Shuffle passen. Mid-century modern.’

Love Goes to Buildings on Fire  Beeld .
Love Goes to Buildings on FireBeeld .

Boek:

Love Goes to Buildings on Fire van Will Hermes

‘Zoals ik vertelde krijgt Harlem Shuffle een opvolger die in de jaren zeventig speelt en tijdens de voorbereidingen voor die roman las ik Love Goes to Buildings on Fire: Five Years in New York That Changed Music Forever. Het boek beschrijft New York tussen 1972 en 1977 toen de stad op zijn absolute dieptepunt was. New York was failliet, de misdaadcijfers waren nog nooit zo hoog geweest, maar tegelijkertijd was er de opkomst van disco, punk, hiphop, New York-salsa, avant-gardejazz en new wave. Dit boek vertelt over alle grote artiesten van die tijd, van Philip Glass en Laurie Anderson tot DJ Cool Herc en de Talking Heads. Stuk voor stuk favorieten van mij. De titel van Hermes’ boek verwijst naar de song Love Goes to Building on Fire (dus ‘Building’ zonder s), een Talking Heads-song uit 1977, die overigens niet op hun debuutalbum’77 staat. De sfeer die ik voor mijn tweede Cartney-roman nastreef zit helemaal in dit boek.’

CV Colson Whitehead

6 november 1969

Geboren in de Upper East Side van Manhattan, New York, als derde van vier kinderen.

1991

Studeert af aan Harvard University.

1999

Debuteert met de roman De intuïtionist

2001

De John Henry dagen

2003

De Colossus van New York

2006

Apex is een pleister op de wonde

2009

Sag Harbor

2011

Zone One

2014

Kaarten op tafel

2016

De ondergrondse spoorweg, Pulitzer Prize, National Book Award

2019

De jongens van Nickel, Pulitzer Prize

2021

Harlem Shuffle

Colson Whitehead is getrouwd met literair agent Julie Barer en heeft een dochter van 16 en een zoon van 7.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden