Net als andere dieren en planten blijkt ook de vis een mens

Recensie

Vissen ontbraken nog in de populaire natuur­boeken. Nu is daar bioloog Jonathan Balcombe, die het opneemt voor de gevoelige waterdieren.

Het komt niet alleen door het thema van de Boekenweek dat de natuur woekert in de boekenwereld. Er verschijnen de laatste paar jaar steeds meer (populair-)wetenschappelijke werken over de nieuwste inzichten inzake vogels, insecten, bomen en andere species. Vooral Amerikaanse en Engelse schrijvers zijn actief en populair.

Dat zegt wellicht iets over de natuur, over de wetenschap, over de auteurs en over het boekenvak. En over de lezer, die zich steeds gretiger lijkt te willen voeden met kennis over de ‘wijsheid’ van vogels of de ‘intelligentie’ van planten en bomen. De vissen (volgens de laatste stand van zaken zijn er meer dan 33 duizend soorten, ‘meer dan alle zoogdieren, vogels, reptielen en amfibieën bij elkaar’) ontbraken lange tijd  misschien zijn ze niet knuffelbaar genoeg. Die leemte werd in 2016 opgevuld door de Amerikaanse bioloog Jonathan Balcombe.

Foto Tzenko Stoyanov

In zijn nu vertaalde Het geheime leven van vissen schetst hij de onderwaterwereld van de vis; wat hij ziet, voelt, denkt en wat de mens verder meent te weten over het geschubde dier. De uitkomst is een constante in dit genre: net als andere dieren en planten blijkt ook de vis een mens. Hij is ‘gevoelig en slim’, maakt plannen, gebruikt gereedschap en kan gezichten van mensen herkennen. Kortom: ‘De vis is een individu met een persoonlijkheid en relaties. Hij of zij kan vooruitdenken en leren, waarnemen en innoveren, troosten en treiteren en momenten ervaren van genot, angst, speelsheid, pijn en – vermoed ik – vreugde.’

De straalvinnige grondel kan mentale ‘kaarten’ vormen van een gebiedje, dat hij weken later nog herkent. Vissen kunnen trucjes leren als door een hoepeltje zwemmen. Zo slaat ook dit boek de lezer om de oren met weetjes, te kust en te keur geplukt uit wetenschappelijk onderzoek met citroenbarbelen, gele zeilvindoktersvissen, kardinaalbaarzen en koraaljuffertjes.

Je zou al gauw cynisch kunnen doen over die antropomorfe (en ook typisch Amerikaanse) neiging in de populaire wetenschap, maar fascinerend zijn de onderzoeksresultaten wel. Gedetailleerd, maar zeer leesbaar, beschrijft Balcombe het onderzoek naar pijn (heet hangijzer in de verhitte discussie over ‘sportvisserij’) om te concluderen dat de vishaak en de bijbehorende behandeling door ‘sportvissers’ vissen de typische tekenen van pijn ‘zowel in hun fysiologie als in hun gedrag’ bezorgen. De mythe dat vissen geen pijn voelen en geen bewustzijn hebben, zal nog lang voortleven onder verdedigers van hun hobby, zolang niet nóg eens duizenden vissoorten zijn onderworpen aan wrede proeven met scalpels, injectienaalden of verwarmingselementen.

Op meer plaatsen trekt Balcombe ten strijde tegen ‘de wreedheid en onhoudbaarheid’ van de beroepsvisserij, de ‘sportvisserij’ en het eten van vis (‘het meest vervuilde voedsel dat er bestaat’). Uiteindelijk ziet hij – ondanks alles vooruitgang en perspectief in de houding van de mens tegenover de vis. De mens heeft een te lage dunk van dieren die hij niet kent, schrijft Balcombe. Kennis is zijn wapen in de strijd om liefde, en die verstrekt hij met verve. In die strijd vergeef je de auteur een tikje tegenstrijdigheid: na een boek lang de vis als mens te hebben geschetst, sluit Balcombe af met de constatering dat het mooie van vissen juist is dat ze zo afwijken van de mens. Zichzelf tegenspreken, dat doen vissen nooit.

Jonathan Balcombe: Het geheime leven van vissen (***)

Meulenhoff; 334 pagina's; € 24,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.