Neruda maakt korte metten met stoffig imago biopic

De persoon Pablo Neruda was voor regisseur Pablo Larraín ongrijpbaar. Maar het gevoel van de dichter/politicus liet zich wel vertalen in zijn meeslepende film Neruda.

Gael García Bernal als Oscar Peluchonneau in Neruda. Beeld Rechtenvrij

Wie Pablo Neruda precies was? Pablo Larraín, die een meeslepende film maakte over de Chileense politicus en dichter (1904-1973), weet het nog altijd niet. Larraín (39) las zijn gedichten, spitte in biografieën en geschiedenisboeken en sprak uitvoerig met mensen uit zijn directe omgeving, maar een concreet beeld van het karakter van de dichter leverde zijn onderzoek niet op. Een film over Neruda heeft alleen kans van slagen wanneer je je niet blindstaart op de man zelf, ontdekte de filmer. 'Ik heb een film gemaakt die ik Neruda heb genoemd, maar ik moet eerlijk toegeven dat ik nooit écht grip op hem heb gekregen. Die man was zo erudiet, je wist nooit zeker of hij serieus was of een grap maakte. Onmogelijk in een hokje te stoppen. Toen ik dat inzag, zag ik de schoonheid van zijn verhaal. Het geeft je veel vrijheid als filmmaker, bovendien.'

Neruda leidde een onnavolgbaar leven: hij was vooraanstaand lid van de Chileense Communistische Partij en werd vervolgd toen president Videla in 1948 het communisme in de ban deed, hij was tevens zeer geliefd als dichter, gaf zijn lezers naar verluidt het idee dat hij 'de liefde bedreef met een roos tussen zijn tanden' en werd in 1971 bekroond met de Nobelprijs voor de Literatuur. Deze week is Larraíns film te zien tijdens het Festival Latino Americano Rotterdam, volgende week is Neruda de slotfilm van World Cinema Amsterdam.

Meer dan een gewone biopic

Larraín over de dichter/politicus, in een strandtent daags na de wereldpremière van zijn film op het filmfestival van Cannes: 'Hij hield van literatuur, misdaadverhalen vooral, van goede wijn, vrouwen, reizen, kleding, eten - hij was een geweldige kok. Tel dit bij elkaar op en er ontstaat een volledige wereld. Als wij, Chilenen, het hebben over Nerudiaans, weet iedereen wat het betekent. Met mijn film probeerde ik in de eerste plaats dat gevoel te verbeelden. Dit moest meer worden dan een gewone biopic over de levensloop van een dichter.'

Dat idee werd versterkt toen Larraín Neruda's Nobelprijslezing terugluisterde. 'Hij hield een prachtige, lange speech - de tekst is eenvoudig te googelen - waarin hij vertelt over de periode van zijn leven waarin hij door het regime van Videla werd achtervolgd, over zijn vlucht in 1949 over de Andes naar Argentinië, te paard en door de sneeuw. Tegen het eind zei Neruda: ik weet niet meer zo goed of ik dit verhaal echt heb meegemaakt, of ik het heb gedroomd of de werkelijkheid heb verdraaid tijdens het schrijven. En weet u: het maakt eigenlijk niet uit.'

Larraín verzon bijvoorbeeld een belangrijke rol voor de besnorde politie-inspecteur Oscar Peluchonneau, gespeeld door steracteur Gael García Bernal, die in de film door de regering van Videla is aangesteld om Neruda te arresteren. In zijn film is die inspecteur ontsproten uit het brein van de dichter, daar doet de regisseur niet geheimzinnig over. 'Neruda en Peluchonneau zijn hetzelfde personage', zegt Larraín stellig. 'Neruda had een aartsvijand nodig. Die zijn poëzie afkeurde. Daarom creëerde hij er een - hij was tenslotte dichter. Ik ben gefascineerd door het idee dat je iemand die eigenlijk niet bestaat, toch deel laat uitmaken van de werkelijkheid. Dat is de kracht van fictie.'

Tip van Pablo Larrain

Pablo Larraín tipt de documentaire Nostalgia of the Light van Patricio Guzmán om zijn eigen fascinatie voor historische verhalen toe te lichten. Guzmán legt daarin een verband tussen het dictatoriale verleden van Chili dat nog altijd het dagelijkse leven van Chilenen beïnvloedt en het werk van astronomen die meer van de mensheid proberen te begrijpen door diep in het verleden te duiken. Larraín: Geweldig. Een astronoom zegt in de documentaire: álles is het verleden. Voor je begrijpt wat je ziet en voelt, is het moment al aan je voorbij gegaan. Dat heeft te maken met onze traagheid van begrip. Wanneer je dat begrijpt, wanneer je je écht openstelt voor het verleden, ben je volgens mij pas in staat het heden te begrijpen.'

Neruda maakt korte metten met het stoffige imago van de biopic. De film leent de kenmerken van op sfeer gerichte genrefilms, vooral de film noir, en valt onder meer op met een hallucinante bordeel/musicalscène. Een langgerekt hoogtepunt is de slotakte waarin Neruda te paard over de besneeuwde Andes zijn land ontvlucht, precies zoals de dichter dat in zijn Nobelprijslezing vertelde. Met fraaie opnamen van weidse vlakten en een zorgvuldige opbouw naar een onvermijdelijk-gewelddadige confrontatie tussen Neruda en Peluchonneau, geeft de regisseur zijn film hier de allure van een klassieke western.

Pablo Larraín bouwde zijn naam met zijn bikkelharde debuutfilm Tony Manero (2008), over een Chileense John Travolta-imitator die tijdens de dictatuur van Pinochet aan het moorden slaat, en vooral het politieke drama NO (2012), over het referendum waarin het Chileense volk in 1988 mocht beslissen over het aanblijven van de destijds steeds heviger bekritiseerde Pinochet. De film volgt de reclameman (ook Gael García Bernal) die een tv-campagne bedenkt voor het winnende nee-kamp.

De afgelopen jaren werd de filmmaker geregeld het hof gemaakt door Hollywood. Zijn Scarface-remake ging niet door, maar met zijn aanstaande film Jackie, met Natalie Portman als Jackie Kennedy, maakt de in hoog tempo filmende Larraín over drie weken op het filmfestival van Venetië zijn Engelstalige debuut. Tijdens het interview in Cannes laat de regisseur over Jackie nog niets los ('Ik weet pas wat ik heb gemaakt als meer mensen de film hebben gezien.'), maar over zijn voorliefde voor historische verhalen vertelt hij wel.

Mysterieuze dood

Jackie wordt zijn vijfde historische film, na Tony Manero, Post Mortem, NO (zijn zogenoemde Pinochet-trilogie) en Neruda. 'Ik ben blijkbaar nauwelijks in staat om verhalen te vertellen die momenteel leven op straat. Uit angst dat we de grote gebeurtenissen uit onze geschiedenis op een dag niet meer hervertellen. De hoeveelheid informatie die momenteel over ons wordt uitgestort is zo groot - het lijkt soms alsof niemand tijd heeft achterom te kijken. Terwijl we juist worden gevormd door ons verleden en via films, journalistiek, literatuur, gedichten begrijpen we wie we zijn. Ik heb het gevoel dat ik het verleden met mijn films kan beschermen.'

Twee weken voor de Cannespremière van Neruda haalde het titelpersonage toevallig het nieuws. Neruda was zojuist herbegraven in het Chileense kustdorpje Isla Negra, als onderdeel van een nieuw onderzoek naar zijn mysterieuze dood in 1973. Neruda overleed in een ziekenhuis in Santiago, waar hij werd behandeld tegen prostaatkanker, maar de geluiden dat hij zou zijn vermoord klinken steeds luider. Enkele dagen voor Neruda's dood pleegde Pinochet een staatsgreep, Neruda zou plannen beramen om vanuit Mexico het verzet tegen Pinochet te leiden. Neruda zou zijn vergiftigd door het Pinochet-regime, beweerde onder meer zijn chauffeur.

Idee voor een vervolgfilm? Larraín denkt van niet. 'Neruda óók op de dodenlijst van Pinochet? Ik hoop zo dat die man op natuurlijke wijze is gestorven. Begrijp me niet verkeerd: ik wil de waarheid weten, maar ik weet niet of ik met deze waarheid zou kunnen leven.'

Pablo Larrain. Beeld epa

Om diezelfde reden zal Larraín zich vermoedelijk nooit wagen aan een film over Pinochet, al speelt de dictator tot nu toe in bijna al zijn films een cruciale rol op de achtergrond. 'Ik heb er veel over nagedacht', zegt Larraín. 'Maar wanneer je zo'n film maakt moet je je hoofdpersoon op een gegeven moment begrijpen. En dat kan ik niet. Ik weet niet of ik hem kan begrijpen en respecteren. Zelfs bij mijn film El club voelde ik op een gegeven moment compassie voor mijn hoofdpersonages (een groep priesters die veroordeelt zijn voor misbruik en in isolement moeten leven - die film werd snel gemaakt toen de productie van Neruda enkele maanden werd uitgesteld, red.). Ik denk niet dat ik met Pinochet zo ver wil gaan. Hij heeft zoveel diep leed veroorzaakt in mijn land. Ik haat hem zo verschrikkelijk. En haat is niet mijn favoriete motivatie om een film te maken.'

Neruda is vanavond te zien op Festival Latino Americano Rotterdam (LantarenVenster) en is 27/8 de slotfilm op World Cinema Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden