Nelken geeft erfenis Bausch nieuw leven

De Duitse sterchoreograaf Pina Bausch overleed in 2009, maar haar dansers blijven haar werken uitvoeren, en ook nog eens precies volgens haar principes. Waarom blijven ze haar zo trouw?

Scène uit Nelken.

Aan het eind van Nelken zijn de meer dan vierduizend roze plastic anjers die elke avond opnieuw handmatig in de vloer worden gestoken, grotendeels vertrapt. Twee uur hebben de dansers van het wereldbefaamde Duitse Tanztheater Wuppertal Pina Bausch er gelopen, gerend en als konijnen rondgesprongen. Ze hebben met stoelen gesleept, kinderspelletjes gespeeld, tranentrekkende uien geschild en bekentenissen gedaan. Torens van dozen zijn opgebouwd en ingestort, stoelen zijn omgevallen, mannen met herdershonden ('Pass, bitte') hebben het veld geïnspecteerd. De fragiele jongeman die aan het begin roerloos in die bloemenzee stond en in gebarentaal Gershwins The Man I Love danste, draagt inmiddels een jurk en alle rust is chaos geworden.

Nelken (anjers) is een klassieker van Pina Bausch uit 1982 over de kracht van de liefde. In het programmaboekje van de voorstelling in Wuppertal, afgelopen november, wordt het Hooglied van Salomo geciteerd: 'Liefde is sterk als de dood.' Bij Bausch is de liefde niet alleen roze en zoet, zoals het decor aanvankelijk doet vermoeden, maar ook gepokt en gemazeld.

Gesproken en gezongen, gehuild en gelachen

Mooi dat juist Nelken het eerste stuk is dat na het overlijden van Bausch in 2009 naar Nederland wordt gehaald, door het Holland Festival - haar trouwe fan . Want van Bausch en de 46 producties die ze sinds 1973 maakte, wordt nog steeds veel gehouden.

Haar groep danst jaarlijks zo'n dertig voorstellingen in Wuppertal en tachtig in het buitenland. Overal zitten de zalen vol. Bijna de helft van het 38-koppige ensemble werkt al meer dan twintig jaar bij het gezelschap, zoals de Australische Julie Shanahan.

Maar ook jonge mensen als de Brit Scott Jennings, die naast Shanahan in Nelken danst, auditeren en masse. In de hedendaagse dans is Bausch' invloed nog steeds zichtbaar. Voor haar was dans theater. En dus kan er ook worden gesproken en gezongen, gehuild en gelachen. Die aanpak is gemeengoed geworden, zoals je ook bijna niet meer kunt kijken naar onderjurken, chique avondkledij, aarde, stoelen en water op het toneel zonder te denken aan Bausch. Dansers die persoonlijke ontboezemingen doen, zijn nu bijna cliché. Voor Philippina Bausch, zoals deze dochter van een kroegbaas eigenlijk heette, was het belangrijk 'wát iemand beweegt, niet hóé iemand beweegt.'

Pina Bausch.

Ook buiten het Opernhaus in Wuppertal waart Bausch rond. Terwijl je in de zwevende tram, Wuppertals typische Schwebebahn, door de stad zoeft, doemen her en der beelden op uit Pina, de dansfilm die de Duitse filmregisseur Wim Wenders in 2011 maakte over de choreografe. In de documentaire dansen de dansers in een park, op een kruispunt en bij een steengroeve ieder een eigen eerbetoon aan hun overleden artistiek leider. Bausch bezorgde het grijze industriestadje wereldfaam; haar dansers hebben het zich nu ook fysiek toegeëigend.

Aan de drukke verkeersader Höhne ligt de Lichtburg, een voormalige jarenvijftigbioscoop waar Tanztheater Wuppertal repeteert. Hier staat de beroemde tafel van waarachter Bausch, sigaret bij de hand, naar haar mensen keek en hen vragen stelde, dat was haar methode. 'Hoe stellen jullie je de liefde voor? Als iemand jullie tot liefde wil dwingen, hoe reageer je dan?' De liefde voor Bausch krijgt hier ook iets dweperigs. Kijken mag, een foto maken niet. Dit is het heiligdom waar het allemaal tot stand kwam.

Stiekem vraag je je toch af waarom dansers Bausch zo trouw blijven, zelfs nu ze zonder haar blik en aanwijzingen moeten repeteren. En waarom zou je als jonkie bij Tanztheater Wuppertal Pina Bausch willen dansen terwijl de grote inspirator zelf er niet meer is?

Pina is er nog

Na de dood van de wereldvermaarde choreograaf Pina Bausch (links op de foto) in 2009 wist haar gezelschap niet goed hoe verder. Wie moest de club gaan leiden, en hoe? Wie wil met zo'n grote erfenis de toekomst in? De met ingang van mei 2017 benoemde intendant Adolphe Binder is geen choreograaf. Zij studeerde literatuur, filosofie, geschiedenis en politicologie en werkte eerst in het Duitse theater, voordat ze artistiek leider werd van een dansgezelschap in Göteborg. Haar visie: 'Pina is nog steeds onderdeel van het hedendaagse dansdiscours. Haar manier van werken en het samenbrengen van kunstvormen zie je nog steeds. Ze wilde iets begrijpen van de wereld en iets teweegbrengen bij haar publiek. Dat is tijdloos.'

'Toen al een hot item'

De Duitse Adolphe Binder heeft als intendant het het roer overgenomen. Zij was artistiek leider van GöteborgsOperans Danskompani en moet de erfenis van Bausch levend houden, met opvallend weinig ruimte voor nieuw werk, 'waarschijnlijk één per seizoen'. Namen van mogelijke gastchoreografen wil ze nog niet noemen. Wuppertal is Bausch en dat zal niet snel veranderen.

Julie Shanahan (53) danst nu 28 jaar bij het gezelschap. In de kantine van de Lichtburg vertelt de blondine dat ze in maart voor het eerst zal optreden in Adelaide, haar geboortestad. Daar zag ze als 19-jarige in 1982 producties van Bausch. 'Ik had meteen een klik met het werk, maar was te jong om me een leven in het buitenland te kunnen voorstellen.' Op reis door Europa met haar vriendje bleef ze hangen bij de dansgroep van Reinhild Hoffmann, studiegenote van Bausch, 'toen al een hot item'. Uiteindelijk deed ze auditie in Wuppertal.

Een onuitwisbaar beeld van Shanahan in Nelken is wanneer ze, hoog op iemands schouders gezeten, de dansers commandeert. Het lijkt een moment van metatheater: Bausch was kritisch, maar niet autoritair. Shanahan: 'Ze was nederig. Dat niet-egocentrische zit ook in haar theater: alles is even belangrijk, of je nu vooraan een grote monoloog doet, of achteraan op een stoel zit. Pas als alles werkt, tot in de kleinste details, werkt het geheel.'

Misschien hadden de dansers soms meer direct commentaar willen krijgen. In de Wendersfilm wordt op licht ironische toon verteld dat Bausch het kon laten bij een opmerking als: 'Je moet blijven zoeken.' Wat, bleef onbenoemd.

Shanahan: 'Pina was intuïtief en wederzijdse intuïtieve herkenning tussen haar en haar dansers is waarom haar stukken zo sterk konden worden. Woorden zijn als beton, gevoel vloeit. Communicatie werkt het sterkst als je intuïtief begrijpt waarin de ontroering zit. En ze was natuurlijk charismatisch. Wij hebben bij de overdracht aan nieuwe dansers veel meer woorden nodig.'

Keuzes werden ook niet eindeloos verklaard. 'Nelken is gemaakt na een reis door het toen nog dictatoriale Chili. Daar passeerde ze een veld vol anjers. Dat zijn in veel landen doodsbloemen, maar of ze dat toen wist, vraag ik me af. Ze heeft die symbolische betekenis nooit genoemd als motivatie voor haar keuze. Het klopte gewoon. Net als de jurken die de mannen in Nelken regelmatig dragen. Ze passen slecht, het ziet eruit als een verkleedpartij. Ze maken hen onhandig, kwetsbaar. Het enige wat Pina zei: 'Nu zien we er allemaal hetzelfde uit.'

Trouw en toewijding

Of Shanahan, getrouwd met een danser uit de groep, ooit heeft overwogen weg te gaan? 'Er is meer dan Wuppertal, daarvan ben ik me altijd bewust geweest. Maar nog steeds is dit een gezelschap waarmee ik een verschil kan maken: we ontroeren. Elke beweging moet emotioneel geladen zijn, je moet je kwetsbaar opstellen. Terwijl je met die bewegingen bezig bent, ben je dus ook met jezelf bezig. Ook dat blijft een uitdaging. Trouw en toewijding, dat is wat ons bond en bindt.'

Trouw en toewijding zijn voor een jonge Bauschdanser als Scott Jennings (28) nog een beetje hoogdravende begrippen. Hij is een van de eerste dansers die na de dood van Bausch werden aangenomen, in 2012. Geboren in het jaar dat Shanahan bij het gezelschap kwam, was Bausch voor hem iemand die hij kende van de dansgeschiedenislessen. In 2012 zag hij veel choreografieën van Bausch, toen Tanztheater Wuppertal tien producties naar Londen bracht. Hij auditeerde met tweehonderd anderen en danst nu de gebarentaalrol in Nelken.

'Wij waren de proefkonijnen', lacht Jennings. 'Zij wisten niet goed hoe ze ons moesten inwerken, wij wisten niet goed hoe we in die hechte familie moesten invoegen. Het was te overweldigend soms. Moest je een kleine beweging leren, stonden vijfentwintig mensen te vertellen wat hun gevoel bij die beweging was en hoe zij het hadden gedaan.'

Nelken, 16 t/m 19/6,
Stadsschouwburg, Amsterdam.
Uitverkocht.

Openstellen

Er moest ruimte komen voor zijn persoonlijke invulling. Voor Nelken leerde Förster Jennings de gebarentaal en vertelde over zijn interpretatie. 'Maar ik ben niet op zoek naar 'the man I love' uit Gershwins lied', zegt Jennings. 'Voor mij gaan de woorden over gemis. Ik gebruik de gebaren om het publiek uit te nodigen naar mij te kijken en te begrijpen. Dat is een ander accent.'

Scott heeft het idee dat hij Bausch al behoorlijk goed kent. Wat hij vooral van haar heeft geleerd? 'Jezelf zijn op het toneel. Gewoon daar gaan staan, naar het publiek kijken, het publiek naar jou laten kijken en je daarbij goed voelen. Ik hoef jullie geen kunstjes te voeren. De lach zit aan de binnenkant, niet aan de buitenkant, zei Julie gisteren treffend.' Ook de elegantie, de charme die veel van Pina's werk kleurt, was nieuw voor hem. 'Bij Pina moet je je openstellen. Niet alleen emotioneel, ook je borstkas, je armen, je vingers. Ik ben niet groot, maar hier voel ik me altijd lang.'

De vraag voor Tanztheater Wuppertal is of de overdracht een continu proces kan blijven. Of Jennings hier over tien jaar nog is? 'Nee. Ik wil mijn reis hier nog niet onderbreken, maar ik ben wel al hongerig naar andere dingen. Een repertoiregezelschap is niet genoeg. Werken aan een choreografie die voor iedereen nieuw is, is toch anders. Verfrissend.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden