Reportage

Nederlandse forten bekijken op kunstmanifestatie Gimme Shelter

De pronkstukken van de Nederlandse lands verdediging, de Waterlinie en de Stelling van Amsterdam, werden in mei 1940 in één klap ontmaskerd als militaire fictie. Precies dat is het thema dat drie van de 100 forten herbergen in kunstmanifestatie Gimme Shelter.

Impressies van de drie forten die deelnemen aan de kunstmanifestatie Gimme Shelter.Beeld Renate Beense

1. Asperen

De poortwachter van KunstFort Asperen, een vadsig heerschap, valt van lamlendigheid bijna uit het raam. Wat wil je ook: hij moet het fort verdedigen tegen een vijand die niet komt opdagen, al decennialang niet. Wie is die denkbeeldige tegenstander eigenlijk? Waartegen vochten des konings manschappen? Het antwoord is weinig heroïsch. Vijand nummer één, meende een kapitein die vroeger diende op het fort, is de verveling.

Met dit gegeven maakte beeldend kunstenaar Esther Jiskoot haar indolente wachter. Hij heeft een verzameling koperen schildjes op zijn lijf, misschien symbool van een laatste restje strijdbaarheid. Met hem gaf Jiskoot het 19de-eeuwse fort, deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, een van zijn verhalen terug.

KunstFort Asperen is een van de drie locaties van zomermanifestatie Gimme Shelter, gewijd aan militaire fictie. Prachtig gelegen aan de oever van de Linge was het ooit een bolwerk van afschrikking en verdediging. Hier werd geoefend met het onder water zetten van de omgeving, een verdedigingstechniek die nooit hoefde worden toegepast - in retrospectief dus militaire fictie.

De soldaten die het bolwerk bemanden, vormden een in zichzelf gekeerde wereld; met soldatenhumor en -verhalen, maar ook met een onbestemde vijandelijke dreiging. Hoe zouden zij zich de onzichtbare tegenstander hebben voorgesteld? Onder de noemer Brief aan mijn vijand zijn ruim twintig beeldend kunstenaars in Asperen bijeengebracht door curatoren Lucette ter Borg en Sacha Bronwasser - kunstrecensenten van respectievelijk NRC Handelsblad en de Volkskrant.

Beeld Renate Beense

Veel kunstenaars gingen aan de slag met het gegeven van een al dan niet zelf benoemde of gekoesterde vijand. Sinds de Falklandoorlog van 1982 tussen Argentinië en Groot-Brittannië is toenmalig Brits premier Margaret Thatcher de kwade genius in het Argentijnse volkstoneel. Dankbaar materiaal voor Dick Verdult. Zijn absurdistische sculptuur van Thatcher vult de centrale schacht van het ronde fort die door alle verdiepingen loopt. De Britse ijzervreetster is omgeven met beeld- en geluidsfragmenten en het blijft heerlijk onzeker wie hier in de maling wordt genomen, de megalomane premier of de Argentijnen die aan een gedateerd vijandbeeld vasthouden.

De Franse art brut-kunstenaar André Robillard toverde met simpele middelen de Koude Oorlog tevoorschijn. Met gevonden materiaal - stukken metaal, afval - reproduceerde hij Spoetniks, Russische kunstmanen die in de jaren zestig en zeventig symbool stonden voor de wapenwedloop in de ruimte. De competitie tussen de grootmachten onttrekt zich ook nu grotendeels achter het rookgordijn van classified information. Op het eerste gezicht lijken de luchtfoto's van Trevor Paglan dan ook behoorlijk abstract. Totdat je weet dat hij met supersterke telelenzen niet vallende sterren, maar militair ruimteafval in beeld heeft gebracht.

Beeld Renate Beense

Dat de vijand, de zelf benoemde vijand althans, zich ook dichter bij huis kan manifesteren, constateerde Ralf Westerhof toen hij in Amsterdam uit zijn raam keek. Met staaldraad maakte hij ijle silhouetten van hangjongeren en islamitische buurtgenoten en plaatste ze tussen schimmen van soldaten uit het verleden. Ze lichten op in het donker en hebben een ding gemeen: een rood, kloppend menselijk hart.

Het gonst van de onheilspellende, soms komische beelden en geluiden in schemerige kamers. De historische verhalen van het fort en van zijn functie, van vroeger en nu, zijn als een web door het fort geweven. Kunstwerken worden afgewisseld met historische beelden uit de omgeving. In een zwart-witfilmpje zien we taferelen van de mobilisatie in 1939, inclusief gehannes met onwillige paarden. De kelder was ooit bedoeld als paardenstalling, maar hoefgetrappel klonk er nooit omdat de paardenlift niet werkte. Met de video-installatie The Four Riders van Chaja Hertog & Nir Nadler kreeg de kelder anno 2015 toch zijn paarden: een wit, een rood, een zwart en een bruin. Van kop tot staart, van schoft tot hoef glijdt de camera langs de rustig ademende lijven. Maar feit en fictie spelen een voortdurend spel met de bezoeker; misschien staan ze wel klaar voor de vier ruiters van de apocalyps, die de ondergang van de aarde inluiden.

Patatje oorlog

Het snackassortiment van Gimme Shelter is afgestemd op het oorlogsthema. In Kunstfort Vijfhuizen zijn patatjes oorlog te koop, bunkerburgers en, voor de dorstige bezoekers, molotovcocktails. Kunstenaar Alexander maakte twee soorten hete saus: Smooth Running Gun, naar een hoofdstuk uit een boek van William Gibson, en Love&Napalm, naar een boek van schrijver J.G. Ballard, bekend van zijn apocalyptische romans. De sauzen zijn te koop op alle drie de forten.

2. Nieuwersluis

Verborgen krachten is het tentoonstellingsthema van Fort Nieuwersluis. Dat kun je letterlijk nemen. Niemand mocht weten dat er een fort stond langs de Utrechtse Vecht. Op oude landkaarten is het schiereiland met een toren, een hoofdfort, een schietbaan en wapendepots een oningevuld groen vlekje.

Ter plekke had het toegangshek net zo goed de poort kunnen zijn van een kapitaal buitenhuis, zoals er zoveel staan op de dijk. Zelfs bewoners van het naburige Breukelen, Loenen aan de Vecht en Nieuwersluis wisten vaak niets van het fort achter de haag van meidoorns - daar aangeplant als natuurlijk prikkeldraad.

Pas sinds anderhalf jaar is Fort Nieuwersluis open voor publiek. In de 19de eeuw was het onderdeel van de Hollandse Waterlinie. Na de Tweede Wereldoorlog werd het fort een interneringskamp voor 'foute' Nederlanders. In de Koude Oorlog is het hoofdgebouw omgebouwd tot atoomschuilkelder voor de 'BB', Bescherming Burgerbevolking.

Beeld Renate Beense

In het hoofdcomplex van de BB hangen legerfoto's en speelt een oude voorlichtingsfilm voor als de bom valt. De documentatie is een knipoog naar vroeger tijden, oorlogen die fictie zijn geworden en nu worden opgediend als kunst.

Fort Nieuwenhuis toont een werkelijkheid die is ingehaald, ook in de foto's van Dik Bouwhuis, die verweesde kazernes fotografeerde. Zonder mensen in de ruimten ogen het roze tafelkleedje met stalen asbak en het staatsieportret aan de muur van een jonge Beatrix overbodig, absurd bijna. De dienstplicht verviel en de militairen lieten hun werk achter, net als in het fort, toen de koude oorlog voorbij was. De BB was ineens niet meer nodig.

'Toen wij de forten klaarmaakten voor de tentoonstelling vonden wij beschimmelde soldatenrantsoenen en vleermuizenkadavers', zegt curator Lucette ter Borg over het commandocentrum in het hoofdfort. Naast oude bureaus en beschimmelde foto's hangen daar de foto's van Danila Tkachenko.

Het werk van de Russische fotograaf toont de verlaten oorlogsindustrie in het Oeralgebergte. Ontdaan van hun functie roesten de objecten weg in een surrealistisch decor van witte sneeuw, die naadloos overvloeit in de lucht.

De afbeeldingen lijken gemaakt voor het commandocentrum, dat hetzelfde lot beschoren was als het verlaten ruimtetuig. Net zo naïef als de Russische radio-installatie om met buitenaards leven te communiceren is de doodgewone douche in de ontvangstruimte van het fort, waarmee de 'BB' radioactieve neerslag van zich af moest sproeien, mocht het tot een aanslag komen. In een fusie van vergane glorie en achterhaalde kennis komen twee tegenstanders elkaar nogmaals tegen in Nieuwersluis.

Beeld Renate Beense

Na de val van de Muur in 1989 is het fort amper aangeroerd. Ook Natuurmonumenten, die het fort midden jaren negentig overnam, hield de locatie gesloten om de zeldzame baardvleermuis een plek te geven. De fietsinstallatie in de machinekamer om het noodaggregaat draaiende te houden, de handmatig bedienbare borden voor als de stroom zou uitvallen; al het historisch erfgoed lag te verpieteren, volgens curator Ter Borg.

Zelfs het oudste bouwsel van het complex, het met klimop begroeide torenfort uit 1840, was verwaarloosd en stond onder water. Vlak voor de opening van Gimme Shelter is het door vrijwilligers leeggepompt.

De vochtige lucht die nog in het torenfort hangt, sluit mooi aan bij de geluidsinstallatie van Jennifer Allora en Guillermo Calzadilla, die het trompetgeschal van het Reveille hebben verbasterd tot een verstorend geluidsexperiment. Zeven trompetspelers interpreteerden het muzikale eerbetoon, dat nu in flarden rondspookt in het fort. Op de tast moet de bezoeker zijn weg vinden, achtervolgd door geknetter en flikkerende lampen, een dreiging van een onbekende vijand.

Een meer letterlijke uiting van verborgen kracht is het werk van Juan-Pedro Fabra Guemberena. Op de plek waar vroeger wapens werden opgeslagen, staan nu weerbarstige bronzen vormen opgesteld. Met kennis van zaken veranderen de beelden in stalagmieten des onheils. Het zijn afgietsels van kogelinslagen in ballistische gel. Materiaal waarop het leger zijn munitie test, omdat het bij een inslag hetzelfde reageert als menselijk weefsel.

Een lichaam is niet bestand tegen een kogel, zoals het fort zich nooit had kunnen weren tegen een kernramp. Hoewel het hele fort zich voorbereidt op een vijand die nooit kwam, blijft het gevaar van oorlog altijd aanwezig. Die kwetsbaarheid wordt tastbaar in een blok ballistische gel, maar is net zo onvoorspelbaar als de voortschrijdende technologie die de verschillende functies van het fort telkens overbodig maakte.

Lezersactie

Speciaal voor lezers biedt de Volkskrant op twee zondagen (14 juni en 2 augustus) een exclusieve dagtour langs de forten aan. De busrit voert langs de drie forten in een oldtimer die nog van koningin Juliana is geweest. Tijdens de tocht zullen curatoren en kunstenaars uitgebreid uitleg geven over de geschiedenis van de forten en de kunstwerken. De dag is inclusief een koffie, royale ‘slowfood lunch’, borrel en een goodiebag.
inclusief.volkskrant.nl

3. VIJFHUIZEN

Op de vestingwallen van het Kunstfort bij Vijfhuizen bloeien klaprozen. Onwillekeurig roepen ze een beeld op uit de Eerste Wereldoorlog - In Flanders fields the poppies blow/Between the crosses, row on row. Na de slagvelden van Vlaanderen werd de klaproos het symbool voor gevallenen. Nog altijd speldt half Groot-Brittannië een poppy op zijn jasje bij de jaarlijkse herdenking van oorlogsslachtoffers. De bloemen zijn de curatoren van Gimme Shelter niet ontgaan: in het winkeltje bij het fort is klaprooszaad te koop met het logo van de manifestatie.

Hoewel de dood nooit ver weg kan zijn in een serie exposities over al dan niet fictieve militaire dreiging, afschrikking en vijandbeelden, is hij vrijwel nergens expliciet in beeld gebracht. Maar het zwarte randje van het tentoonstellingsthema lijkt in Vijfhuizen net iets dikker aangezet dan in de andere forten. Dat begint al met de 14 meter lange en 5 meter hoge stalen Joint Strike Fighter van kunstenaarsduo Matjaž Štuk & Alena Hudcovicová, die geen voorbijganger kan ontgaan. Het gevaarte lijkt neergestort op de vestingwal.

'Heel toepasselijk', zegt Matjaž Štuk, terwijl hij wijst op een van afgedankte grafstenen gemaakt pad dat onder het 'vliegtuig' door loopt. Dit permanente kunstwerk werd in 2008 aangelegd door beeldend kunstenaar Hans van Houwelingen. Toch is het vliegtuig minder grimmig dan het lijkt. Wie er omheen loopt, ziet dat het kunstenaarsduo een knipoog geeft naar alle oorlogsassociaties: vanuit de ene hoek lijkt de gestrande bommenwerper een hulpeloze Gulliver, vanaf de andere kant een grote Pinocchio die lelijk op zijn neus is gevallen.

Beeld Renate Beense

In en om het fort, dat werd gebouwd in de late 19de eeuw, is het thema 'strijdtoneel' verbeeld, een reflectie op het naspelen en simuleren van oorlogssituaties. Ook hier weer buitelen verbeelding en realiteit prettig over elkaar. Je krijgt haast medelijden met de padvinders in een filmpje uit 1924. In hun parmantige uniformpjes leren ze sluipen, observeren en padvinden, vaardigheden die hen later als soldaat van pas kunnen komen. Niets veranderd in al die jaren. De Britse ex-militair en kunstenaar Craig Ames laat in enkele video-installaties zien dat de moderne oorlogsindustrie niet meer buiten virtuele middelen kan die de grens met gangbare computergames doen vervagen.

Verstoppertje spelen, nog zo'n oorlogstruc. De ouderwetse camouflagemiddelen op foto's uit het Nederlands Instituut voor Militaire Historie lijken autonome sculpturen. Even verderop word je bijna op het verkeerde been gezet door kunstenaar Juan-Pedro Fabra Guemberena. Hij legde een verzonnen sluipschutter vast die vergeefs probeert op te gaan in zijn omgeving.

De beelden en verhalen kruipen ook hier in elkaar. Bezoekers ontmoeten op hun tocht door het fort Japanse wachters van Shinkichi Tajiri en fantasierijke strijders op papier van Charlotte Schleiffert. Ze passeren flitsen uit oorlogszones als Afghanistan en Bosnië. De Franse regisseur Jean-Luc Godard onderzocht in 1993 met zijn camera een Bosnische oorlogsfoto; hij leidt blik en gedachte van de kijker onvermijdelijk naar de gruwelen ervan.

Het is een van de oorlogsbeelden die via een aanhoudende mediastroom uit alle windstreken de huiskamer bereiken. Wat zou er gebeuren als raketwerpers en gevechtsvliegtuigen uit de tv-journaals en radiobulletins opeens diezelfde huiskamers zouden binnenzeilen? Douwe Dijkstra geeft antwoord in een hilarisch filmpje: ze openen de aanval op je koffiekopje en brengen met een gerichte actie de broccoli op je bord tot ontploffing. Je kunt je ook nergens meer veilig wanen.

Beeld Renate Beense

Doomsday preppers

Naast veel kunst en historie is tijdens Gimme Shelter nog veel meer te ontdekken. Bij elk fort staat een SOS-shop. Daar kunnen bezoekers streekproducten kopen en noodzakelijkheden voor op de Dag des Oordeels, zoals zure bommen altijd handig. Ook worden cursussen Prepping gegeven. Hoe bereid ik me voor op een ramp of een oorlog, is daarbij de centrale vraag. Anders dan in de VS waar doomsday preppers de voorbereidingen zien als een zaak van leven of dood, behandelt Gimme Shelter ze met een kwinkslag. Al hebben bezoekers misschien best wat baat bij een cursus wilde groenten plukken, schuiltent bouwen of afscheidsbrieven schrijven.

Gimme Shelter, tot 20/9 in KunstFort Asperen, Fort Nieuwersluis en Fort Vijfhuizen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden