Nazi-horden wuiven Wolfgang uit

Het Wagnerfestival in het noord-Beierse Bayreuth toont een geschifte Parsifal, en gaat een nieuw tijdperk in...

Wie de krankzinnigste, misschien intelligentste, in ieder geval vermoeiendste enscenering aller tijden van Richard Wagners opera Parsifal wil meemaken, moet naar het Wagnerfestival in het noord-Beierse Bayreuth. Het probleem is alleen, dat wie zich nu voor dat festival inschrijft, pas over tien jaar aan de beurt is voor een kaartje.

Dan is de even geschifte als doordachte productie die de Noors-Duitse regisseur Stefan Herheim dit weekeinde afleverde, vermoedelijk alweer van het speelplan verdwenen.

De vorige, door Christoph Schlingensief geregisseerde Bayreuth-Parsifal, waarin koning Amfortas in Afrika naar zijn afgehakte lul zocht en hem in verdroogde vorm terugvond in de doodkist van zijn grootvader Titurel, heeft het vier jaar uitgehouden.

Maar als Katharina Wagner haar zin krijgt en in september wordt benoemd tot festivalleider – gedacht wordt aan een tandemconstructie waarin ze samen met haar halfzuster Eva haar vader Wolfgang opvolgt – dan bestaat er kans op meervoudiger verspreiding. Die Meistersinger von Nürnberg, de opera van haar overgrootvader waarmee Katharina zich vorig jaar in Bayreuth presenteerde als regisseur, viel zondag bij de reprise al gratis te zien op een Bayreuther stadsplein, via een beeldscherm. Wie er elders in de wereld 49 euro voor over had, kon thuis op de computer meekijken via een – vooralsnog eenmalige – live streamverbinding.

De nieuwe Parsifal-productie van Herheim, bezet met uitstekende vocalisten als Christopher Ventris (Parsifal), Detlef Roth (Amfortas) en Kwangschul Youn (Gurnemanz), en orkestraal aan het kruis genageld door een wisselvallige, vaak traag en grof dirigerende Daniele Gatti, markeert met duidelijke opzet het einde van een tijdperk. Alleen al omdat Wolfgang Wagner, die binnenkort na 57 jaar opstapt, zelf in de productie rondloopt.

Dat doet hij niet in zijn huidige, 89-jarige gedaante, maar als kind en opgroeiende jongere in een matrozenpakje. Bouwend aan een speelgoedvariant van de Graalburcht die in Wagners Parsifal door koning Titurel is gesticht ter beschutting van de beker waarin ooit de Verlosser zijn bloed vergoot, droomt de knaap zich het drama van de Zoekende Mens die loutering vindt door ambities af te zweren, zich van seks te onthouden en anderen te helpen.

Dat dit niet zonder slag of stoot gaat, blijkt uit de beeldpotpourri’s die Herheim loslaat. Herheim regisseerde in de opera van Riga al eens een Rheingold waarin Hitler en Wagner zelf de gang van zaken naar hun hand zetten. Zijn Parsifal is een ‘reis door de tijd’ waarin de Duitse natie via catastrofes als de wereldoorlogen I en II tot Selbstfindung tracht te komen.

Waarna in de graalscène van de derde akte (bondskanselier Angela Merkel, eregast, zal er blij mee zijn geweest) tenslotte de parlementaire democratie zegeviert. Tenminste, als we het goed gezien hebben. Herheim vlecht minstens tien historische, mythologische, Wagnerkundige, psychologische, religieuze en esthetische lagen door zijn zoekplaatjes.

De Regisseur des Jahres (volgens het blad Opernwelt) splitst en combineert karakters, iconen en symbolen dat het een lust is, verwijst naar andere Wagner-opera’s en trekt er liefst nog wat particuliere conclusies bij.

Zo kreeg Bayreuth in zijn Parsifal als toneelbeeld de villa Wahnfried voorgeschoteld, het huis waar Wolfgang opgroeide met zijn broer Wieland en zijn zusjes Friedelind en Verena; compleet met tuin en vijver, bezien vanaf Wagners graf. Evengoed stonden er bogen en pilaren doorheen, afkomstig uit Wagners oer-Parsifalproductie uit 1882.

Nieuw was de trouvaille van een tovenaar in jarretels en een directoire (de zelfcastreerder Klingsor), geholpen in het kwaad door SS’ers, troostmeisjes, Rode Kruisverpleegsters (Blumenmädchen), en een met zwarte engelenvleugels uitgedoste Marlene Dietrich (Kundry in haar gedaante van verleidster tegen wil en dank). Primeur: de liefdesdaad van Kundry en de gemankeerde graalhoeder Amfortas bleek een liefdesbaby op te leveren. De zwaan die door Parsifal uit de lucht werd gehaald ontpopte zich als een jongetje, net als Gottfried in Lohengrin. Grootvader Titurel onthulde in akte III zijn ware gezicht: het dodenmasker van Richard Wagner.

Van nazihorden in een opera-toneelbeeld kijken ze in Duitsland niet op. Maar in het Festspielhaus in Bayreuth werden SS’ers tot voor kort uit de toneelbeelden geweerd als vliegen uit de Lebernödelsuppe. Dat kwam doordat de echte Führer het Wagnerfestival lang voor de oorlog al promoveerde tot het culturele hart van het Derde Rijk. Wolfgang Wagner, die nog bij Hitler op schoot zat, wordt daar niet graag aan herinnerd. Hij voerde vanaf 1951 met zijn broer Wieland een radicale denazificering van het Wagnerfestival door onder het motto ‘Laat hier de kunst heersen en niet de politiek’, en zelfs eigenwijze gastregisseurs als Chéreau en Heiner Müller hebben die code nooit doorbroken.

Officieel is het nog niet gedaan met de era-Wolfgang, en moeten bestuurders nog beslissen over zijn opvolging. Maar de leiding heeft de sluwe vos in feite al overgedragen aan zijn 30-jarige dochter.

Dat die een regisseur naar de Groene Heuvel heeft geroepen die met zijn matrozenpakje en slechte herinneringen aan de haal is gegaan, zal hem weinig meer kunnen schelen. Het publiek herkende beelden en juichte.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden