'Natuurlijk symboliseert de kapitein Erdogan'

De Turkse regisseur Tolga Karaçelik maakte het beklemmende 'Sarmasik', nu te zien op het Rode Tulp Film Festival. Hoe film je in het Turkije van Erdogan?

De thriller Sarmasik verhaalt over zes mannen die zijn gestrand op een vrachtschip.

Een psychologische thriller over zes mannen die stranden op een schip. Langs die lijn laat de film Sarmasik, gesitueerd op een Turks vrachtschip dat vlakbij de Egyptische kust noodgedwongen voor anker komt te liggen, zich gemakkelijk genieten. De spanning onder de mannen en hun tirannieke kapitein loopt door de uitzichtloze situatie hoog op - zeker wanneer een van de crewleden, een Frankensteinachtige Koerd, op mysterieuze wijze verdwijnt.

Het maakt Sarmasik ('Klimop') tot een van de beklemmendste films tijdens het Rode Tulp Film Festival, dat ook in de vierde editie geheel gewijd is aan de hedendaagse Turkse cinema. Maar los van alle spanning nodigt het licht magisch-realistische Sarmasik ook uit tot allegorische interpretaties: is die boot geen metafoor voor Turkije en staat de kapitein met zijn dictatoriale bewind niet voor de Turkse president, Recep Tayyip Erdogan? Of laten we, onder invloed van de dagelijkse nieuwsstroom, de lange arm van Erdogan nu ook aan de haal gaan met onze verbeelding?

Autoriteit als concept

'Natuurlijk symboliseert de kapitein Erdogan', geeft regisseur Tolga Karaçelik (35) meteen toe, in een Skypeverbinding met Istanbul. 'Maar hij staat ook voor Poetin, Berlusconi, Assad en noem ze maar op. De film gaat niet concreet over die mensen, maar vooral over autoriteit als concept. Begrijp me niet verkeerd: ik ga niet ontkennen dat Sarmasik over Erdogan gaat, of over zijn bewind. Maar ik wil visueel rijke films maken die niet tot simpele pamfletten te reduceren zijn, en ik zou me als kunstenaar verlagen door me uitsluitend en direct op Erdogan te richten. Die eer wil ik hem niet geven. Hij is slechts een van velen.'

Karaçelik kwam op het idee voor Sarmasik toen hij een krantenbericht las over een Turks vrachtschip, dat maanden voor de kust van Gibraltar bleef liggen nadat het scheepsbedrijf failliet was gegaan. Zolang de schulden van het bedrijf niet waren afbetaald, kon de bemanning niet van boord.

Al lezend zag Karaçelik meteen het wonderlijkste beeld uit Sarmasik voor zich, van klimop vertakkend uit de hoofdwond van een neergeslagen man. 'Maar het scenario kwam pas goed op dreef in de zomer van 2013, na de demonstraties in Gezi Park in Istanbul. De mensen protesteerden tegen de leefwijze die de regering hun probeerde op te dringen: het verbod op alcohol, het aantal kinderen dat je moet nemen, enzovoort. Die druk voelde ik ook in mijn eigen leven en dat vond zijn weg naar het script van Sarmasik. Dit is hoe we ons in Gezi voelden, kreeg ik na afloop vaak van toeschouwers te horen.'

Het Rode Tulp Film Festival vindt t/m 4/6 plaats in Rotterdam, Den Haag, Amsterdam, Eindhoven, Utrecht en Tilburg.

Regisseur en schrijver Tolga Karaçelik bij de première van Ivy tijdens het Sundance filmfestival op 26 januari, 2015. Beeld Chad Hurst/Getty

Praktische problemen

Op basis van het scenario kreeg Karaçelik financiële steun van het Turkse ministerie van Cultuur, zonder dat er iets veranderd hoefde te worden aan de inhoud. 'Blijkbaar zagen zij het enkel als een thriller over zes mannen op een schip', aldus Karaçelik. Bemoeienissen van hogerhand zouden hem niet méér hebben gestoord dan de andere praktische problemen die hij als regisseur regelmatig ondervindt. 'Acteurs die afhaken, locaties die niet beschikbaar zijn, geen geld - het hoort bij je vak.'

Pas nadat de film was voltooid, kreeg Karaçelik met onversneden censuur te maken. Op het Golden Orange Film Festival van Antalya viel Sarmasik volop in de prijzen; toen Karaçelik in zijn dankwoord de film opdroeg aan de gevangengezette Turkse journalisten Can Dündar and journalist Erdem Gül, dempte de regeringsgezinde omroep A Haber het geluid van haar verslag. Het prijzengeld heeft Karaçelik tot nu toe niet ontvangen en geen enkele omroep waagde zich aan de uitzending van Sarmasik. 'Gelukkig heeft hij het heel redelijk gedaan in de bioscopen en wordt hij veel bekeken op dvd en internet. Inmiddels is het een soort underground cultfilm.'

Karaçeliks volgende film moet een zwarte komedie over rouwverwerking worden, vrijwel zonder (omfloerste) maatschappijkritiek. 'Een film waar je met zijn allen flink om kunt lachen en die je wakker houdt op filmfestivals.' Misschien dat het na Sarmasik moeilijker wordt dit plan te realiseren, maar Karaçelik blijft optimistisch. 'Hoe lastig ze het me ook maken, ik vind altijd een manier om mijn film te draaien. Als kunstenaar ben je aan jezelf verplicht dat te geloven. Je moet geloven in wat je doet en wat je te zeggen hebt en het hoofd omhoog houden.'

Nieuwe generatie

Tolga Karaçelik werd in 1981 in Istanbul geboren. Hij studeerde rechten in Turkije en film in New York, schreef poëzie en korte verhalen. Na een aantal korte films debuteerde hij in 2010 met Gise Memuru (Toll Booth). Daarmee won hij een aantal Turkse filmprijzen, waaronder die voor beste debuut, hoofdrolspeler en cinematografie. Hij behoorde direct tot een nieuwe generatie veelbelovende jonge Turkse filmmakers. Zijn tweede film Sarmasik ging in premiere op het Sundance Festival.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden