Nationaal Militair Museum: krachtig, hyperfunctioneel gebouw

Architectuur
Nationaal Militair Museum in Soesterberg, van Claus Van Wageningen architecten.
Officiële opening door koning Willem-Alexander op 11/12, open voor publiek 13/12.

Beeld Raymond Rutting

Het gebouw van het nieuwe Nationaal Militair Museum is een glorieuze overwinning van de museumarchitectuur voor grote objecten. Ruimte, licht en flexibiliteit te over.

Wat is een tank, een pantserwagen of een straaljager? Zijn de objecten die in het Nationaal Militair Museum worden tentoongesteld meedogenloze moordmachines of voertuigen die vrede en veiligheid brengen? Kinderen die het museum op de voormalige vliegbasis Soesterberg bezoeken, zien de kanonnen en andere wapens misschien als iets cools: spannend, levensgroot speelgoed. Maar voor mensen die een oorlog hebben meegemaakt, moet het confronterend zijn te kijken naar een jeep uit Afghanistan en hun herinneringen te voelen opkomen.

De architecten Felix Claus en Dick Van Wageningen kijken op hun eigen manier naar de stukken in het museum, dat op 11 december wordt geopend door koning Willem-Alexander. Zij zien een tank, met zijn rupsbanden en draaibare geschutskoepel en waarin elke popnagel een functie heeft, in de eerste plaats als ingenieurskunst. Niet gemaakt om het oog te behagen, maar om zijn taak - vuur geven - optimaal uit te voeren. En door die zuivere functionaliteit toch van een zekere schoonheid.

Met deze blik hebben de architecten het museum ontworpen. Het is een reusachtige overkapping, die uitmuntend doet wat hij in de eerste plaats moet doen: onderdak bieden aan de collectie. Onder de stalen constructie, vier voetbalvelden groot, is ruimte gecreëerd voor de 3.000 objecten uit het Legermuseum Delft en het Militaire Luchtvaart Museum Soesterberg, die hier zijn samengevoegd. De hoogte van het gebouw is zo gekozen dat het grootste gevechtsvliegtuig er precies onder past.

Zo banaal als het klinkt, zo indrukwekkend is de verschijning van het zwarte dak, dat lijkt te zweven in de mist boven de heide. Dat beeld wordt versterkt door de transparante gevels; de straaljagers, opgehangen aan de dakconstructie, lijken zo de oude startbaan op te vliegen. Als om te voorkomen dat het dak zelf wegvliegt, is er een zwarte toren doorheen gestoken, die het gebouw als een enorme punaise aan de grond vastnagelt.

Beeld raymond rutting

Kunst op de basis

Het Park Vliegbasis Soesterberg heeft negen werken laten maken voor Kunstcollectie De Basis. Ze zijn ondergebracht in onder meer verkeerstoren en een ondergrondse slaapzaal. Voor vliegtuigshelter 610 maakten RAAAF en Studio Havermans een gevaarte dat de geheimzinnige sfeer van de Koude Oorlog oproept. Secret Operation 610 kan zich op rupsbanden over de startbaan verplaatsen. 'Het moest zwaar, lomp en traag zijn, het tegenovergestelde van de F15's, die supersnel, licht en hightech zijn', aldus Ronald Rietveld van RAAAF. 'Het gemene van die F15's moet er echt uitknallen.'

Transparant

De magie van het gebouw schuilt in de manier waarop de architecten de illusie van het zwevende dak consequent in stand hebben weten te houden. Neem de glazen gevel, die maakt dat de collectie - voorheen gehuisvest in donkere panden - baadt in licht, en tegelijk fraai uitzicht biedt over de omringende natuur. Andere architecten waren misschien gezwicht voor een iets simpeler constructie met kozijnen. Voor Claus en Van Wageningen is zo'n compromis geen optie; transparant is transparant. Hun oplossing: ragfijne staaldraden, waarmee de glasplaten aan het dak zijn opgehangen. Misschien wel het mooiste detail van het gebouw.

Door de enorme overspanningen van het dak was het ook logisch geweest dat de ruimte vol kolommen zou staan. Maar vanwege de aard van het museum, met zijn grote collectiestukken die ook nog van plaats moeten kunnen wisselen, was dat niet gunstig. Het kenmerkt de architecten dat ze niet naar het wenselijke - weinig kolommen - maar het schier onmogelijke hebben gestreefd: geen kolommen in het interieur. Met speciaal ontworpen liggers, geïnspireerd op de militaire baileybruggen, is het gelukt om 85 meter in één keer te overbruggen. De benodigde draagconstructie is subtiel in de gevel geïntegreerd.

En dan was er nog de vraag om een openluchtexpositie. Het heeft geleid tot een enorm dakoverstek, dat de voertuigen eronder tegen weer en wind beschermt en bovendien de zon uit het gebouw weert. Het resultaat is een krachtig, hyperfunctioneel gebouw, dat op zijn eigen manier mooi is.

Beeld raymond rutting

Overzichtelijk

De eenvoudige opzet maakt het museum overzichtelijk. Via een loopbrug kom je binnen in het midden, van waaruit je met de lift naar boven in de toren kan, om te genieten van het panorama en jezelf te oriënteren (de vliegbasis staat op 500 hectare natuurgebied). Achter de receptie met winkel beginnen de twee routes door het museum. De gele 'loper' die op de betonnen vloer is geschilderd, begeleidt je door de glazen ruimte met de gevechtsvoertuigen. In deze ruimte is, op de verdiepingsvloer, een zwarte doos geplaatst, waarin zich de zalen bevinden met uniformen, wapentuig en films, die 'het verhaal van de krijgsmacht' vertellen. Aan de zwarte doos zijn balkons gemaakt, die zicht bieden op de grote zaal - prettige onderbrekingen in de 'donkere' route.

Het militair museum is een mooie les in orde en discipline - waarden die sinds de opkomst van het conceptuele ontwerpen in de 'wilde' jaren negentig in de architectuur op de achtergrond zijn geraakt. Van de gridstructuur, die tot in de plafondplaten van de wc's is doorgevoerd, tot de brandslanghaspels, die in hetzelfde zwartbruin als dak en wanden zijn geschilderd: alles klopt. De meeste bezoekers zal het wellicht niet opvallen, maar je voelt het.

Dutch Design Award

Het Nationaal Militair Museum is het eerste museum dat is gerealiseerd volgens een zogenoemde DBFMO-constructie: Design Build Finance Maintain Operate. De aannemer, die de bieding doet in een consortium, is niet alleen verantwoordelijk voor ontwerp en uitvoering, maar ook voor financiering, exploitatie en onderhoud, 25 jaar lang. De overheid hoopt zo betere gebouwen te krijgen voor minder geld. Menig architect voelt zich hierdoor 'gedegradeerd' tot onderaannemer, maar het NMM is een succes. Bouwer Heijmans won in 2013 een Dutch Design Award als beste opdrachtgever voor hoe de experts betrokken zijn.

Inleven

In het museum vind je ook een zaal met een historisch overzicht van posters, waarop leuzen ter promotie, of juist tegen defensie te lezen zijn. De architecten hebben zich niet laten verleiden tot een ontwerp dat de krijgsmacht verheerlijkt of kanttekeningen plaatst. De architectuur is neutraal.

Dat betekent niet dat het gebouw emotieloos is; de ontwerpers hebben zich wel degelijk ingeleefd. In de zwarte doos, waar ook de verwoestende gevolgen van oorlogen worden getoond, hebben ze tussen de zalen brede gangen gemaakt, die uitkomen op een binnenplein. In deze rustige ruimte, waar zacht licht door het dak binnenvalt, kun je je even terugtrekken, afkoelen, tot bezinning komen.

NMM (2012-2014)
Architect: Felix Claus Dick Van Wageningen Architecten.
Opdrachtgever: ministerie van Defensie en Rijksgebouwendienst. Landschapsontwerp: H+N+S Landschapsarchitecten

Claus Van Wageningen architecten is begin dit jaar ontstaan na de 'scheiding' van het succesvolle bureau Claus en Kaan. Felix Claus en Kees Kaan, die 27 jaar samenwerkten en onder meer het Nederlands Forensisch Instituut en het Paleis van Justitie in Amsterdam bouwden, besloten hun samenwerking te beëindigen.

Kaan is verdergegaan onder de naam KAAN Architecten en bouwt onder andere de nieuwe Hoge Raad in Den Haag. Claus Van Wageningen werkt momenteel aan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en de verbouwing van het Amsterdamse museum Ons' Lieve Heer op Solder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.