Naomi Alderman: 'Ik schreef De macht voor mijn 22-jarige verloren en angstige zelf'

Tedere tirannen aan de macht

Nee, zegt de Britse schrijver en gamedesigner Naomi Alderman: vrouwelijke leiders zijn niet beter dan mannelijke. Schrijver Elfie Tromp sprak Alderman over haar succesroman The Power, die deze week in Nederlandse vertaling verschijnt.

Foto Getty Images For Baileys

Stel dat Barack Obama op oudejaarsavond zijn lievelingsboeken van het afgelopen jaar online zet en jouw roman prijkt op nummer 1, wat doe je dan? 'Oh dear', zei de Britse schrijver Naomi Alderman tegen haar partner. Ze vierden Oud & Nieuw samen thuis, niks bijzonders. Gewoon wat lekkere hapjes en het vuurwerk op BBC kijken. Ze klonken hun glazen toen ze Obama's lijst zagen. 'Dat is goed nieuws, I guess.'

Een onderkoelder, Britser antwoord is niet mogelijk. 'De weken erna dacht ik wel beschaamd terug aan de pikantere scènes, de seks, de vuile Amerikaanse politici die ik heb beschreven. Dan dacht ik ineens: Obama heeft dat gelezen. En hij vond het goed!' Schalks kijkt Alderman me over haar bril aan.

Hoewel ze last heeft van haar rug, is ze opgewekt. Ze heeft zich in bed genesteld met de laptop op schoot. Ik zit met ongewassen haren in mijn werkkamer. Het gemak van een Skype-interview beïnvloedt ook onze sociale omgangsvormen. Had ik bij Alderman thuis mogen komen, zoals ik had gewild, dan had ze me nooit haar slaapkamer laten zien. En had ik mijn onopgesmukte kop voor haar gladgestreken. Nu zitten we op een onverwacht intieme manier tegenover elkaar. Ze herschikt de grote kussens achter haar. Bleek januarilicht valt over haar rossige krullen, door het scherm vervormd tot een gepixelleerde halo. Ik kijk naar mijn nieuwe favoriete auteur en haal snel een hand door mijn haar.

Toegankelijke meerlagigheid

Naomi Alderman baart sinds haar eerste roman Disobedience al opzien; ze kreeg er onder andere de Orange Prize for New Fiction voor en in maart verschijnt de verfilming. Door literair tijdschrift Granta werd ze al in 2013 uitgeroepen tot een van de beste twintig Britse schrijvers van het decennium. Ook haar tweede roman Het boek van de leugenaars werd in meerdere landen uitgegeven.

Maar haar nieuwste roman De macht, waarmee ze de prestigieuze Women's Prize for Fiction won, betekent haar internationale doorbraak. 'We zitten nu op vijftien of twintig vertalingen', zegt ze. 'Dit klinkt erg, maar ik ben de tel een beetje kwijt.'

De macht heeft de toegankelijke meerlagigheid die van een literair meesterwerk een megabestseller maakt.

Enerzijds kan het boek gelezen worden als een spannend verhaal, waarin tienermeisjes ineens wakker worden met elektriciteit in de vingertoppen. Ze kunnen daarmee kleine schokjes geven maar ook volledige elektrocuties uitvoeren. Het wordt niet helemaal duidelijk hoe de meisjes eraan komen. Er wordt gespeculeerd over genetisch gemodificeerd voedsel of reststoffen van nucleaire testen, decennia terug.

De macht

fictie

Naomi Alderman

Uit het Engels vertaald door Astrid Huisman en Roos van de Wardt.

Atlas Contact;

400 pagina's; euro 21,99.

Feit is dat ze ineens een wrong hebben, een soort nieuwe klier die onder hun sleutelbeenderen groeit, die hen laat pulseren met elektriciteit en die ze bij andere, oudere vrouwen ook kunnen laten ontwaken. Het verhaal volgt vier hoofdpersonen - een misbruikt weesmeisje dat uitgroeit tot een religieus leider, een ambitieuze burgemeester, de dochter van een drugsbaron die een waanzinnige vechter is en een Nigeriaanse burgerjournalist, de enige mannelijke verhaallijn, die verslag doet van revoluties in de wereld.

Anderzijds is het boek een kritische verhandeling van wat het betekent om fysiek gezien de sterkste partij te zijn. Feilloos laat Alderman zien wat macht doet met je zelfbeeld, zoals wanneer de Amerikaanse burgemeester Margot Cleary onderhandelt met een collega die haar irriteert. Hij trommelt met zijn vingers op tafel en zij denkt, 'zoals ze wel vaker denkt tegenwoordig: Ik zou je daarvoor kunnen vermoorden. Het is uitgegroeid tot een soort aanhoudend, zacht gezoem in haar binnenste. Een gedachte waar ze naar terugkeert als naar een gladde steen in haar zak waar ze met haar duim overheen wrijft.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Foto Getty Images For Baileys

Egoïstisch verlangen

In een tijd waarin onverbloemd machismo in politiek leiders weer wordt gewaardeerd - denk aan Poetins voorkeur voor zo veel mogelijk persmomentjes in blote bast, of de gorilla-achtige poses en seksistische uitlatingen van Trump - is het de vraag in hoeverre dergelijke macho's zich laten leiden door hun eigen agressie en in hoeverre door beschaving. Het laatste blijkt in Aldermans roman een dun laagje, waaronder altijd een egoïstisch verlangen broeit.

Ambitieuze mensen zetten uiteindelijk alles in om hun doel te bereiken, is haar overtuiging. Hun lijf dient slechts als gereedschap voor de geest. In haar roman wordt agressie ook verward met leiderschap. Als Margot tijdens een debat inderdaad door haar woede wordt overmand en zij haar tegenstander een schok geeft, werkt dat bij de stembus alleen maar positief door. We willen graag een tedere tiran als leider, lijkt Alderman te zeggen. Iemand met een zachte hand die makkelijk een harde vuist maakt.

In de Baltische staten sterft een oudere dictator 'toevallig' aan een hartaanval in zijn slaap. Zijn decennia jongere vrouw Tatiana Moskalev, type Melania Trump, neemt het over en roept een nieuw koninkrijk uit: Bessaparra, land van de vrouwen. De bacchanalen die zij geeft en waarbij jonge, mannelijke bediendes worden vernederd en uitgebuit, doen denken aan de bunga-bungafeesten van Berlusconi, waar minderjarige prostituees meer regel dan uitzondering waren. Waar ze een zwijgende en perfecte gestylede pop was toen haar man aan de macht was, ontpopt Tatiana zich in haar nieuwe rol tot een paranoïde heerser die met haar vechtlustige patrouilles mannen op de vlucht doet slaan.

De vrouwen die haar aan de macht hielpen, beramen uiteindelijk haar neergang. Zei iemand Saddam Hussein? Het boek is een smakelijk raadspel naar de grote koppen van de moderne geschiedenis die model hebben gestaan voor Aldermans personages. Het moge duidelijk zijn: degenen die dromen dat vrouwen betere leiders zijn dan mannen, zijn volgens Alderman fantasten. Macht corrumpeert, is de boodschap.

Klare, heldere taal

De macht is weids opgezet, maar heeft niet de ellenlange introducties van wetten en normen die vaak inherent zijn aan romans waarin hele nieuwe wereldbeschavingen worden beschreven. Het is Aldermans verdienste dat ze de lezer moeiteloos langs de vergaande veranderingen en verschillen voert, waardoor we ineens in een totaal vreemde wereld terecht zijn gekomen die toch akelig veel op de onze lijkt.

'In een recensie werd de taal pedestrian genoemd, onopmerkelijk. Dat vind ik zoiets stoms, ik heb heel doelbewust gekozen voor beschrijvingen die je als lezer ook kunt begrijpen als je niet hebt gestudeerd. Maar ik ben als schrijver wel degelijk bezig met cadans, met mooi gevormde zinnen.'

Het is klare, heldere taal waarvan Alderman zich bedient, die juist in de meest gruwelijke taferelen die ze beschrijft zo goed werkt. De televisierechten zijn inmiddels verkocht en ze ontwikkelt zelf het scenario. 'We mikken op zes à zeven seizoenen met zo'n elf afleveringen per keer.'

Ik denk meteen aan Buffy the Vampire Slayer, de serie uit de late jaren negentig waarvoor Alderman en ik een obsessie delen. Zo'n zeven seizoenen draaien rond tiener Buffy die tegen wil en dank de wereld moet beschermen tegen het kwaad. Alderman schreef altijd al - haar eerste, ongepubliceerd gebleven roman rondde ze af op haar 19de -, maar ze vond haar schrijfplezier in de essays en fan fiction die ze als twintiger schreef over Buffy.

'Buffy is een ijkpunt voor mij. Sommige afleveringen keek ik vijf keer achter elkaar. Het zit op zo veel manieren goed in elkaar; qua taal, verhaal en humor.'

Een grote hit

Een 'grote, onweerstaanbare en wereldomvattende thriller', schreef The Guardian over Naomi Aldermans boek De macht, dat in oktober 2016 in de VS en Engeland verscheen als The Power en meteen een grote hit werd. Alderman (1974), behalve schrijver ook gamedesigner, omschrijft De macht op haar site als 'feministische science fiction, of speculatieve fictie, of fictie die meer over een fictioneel ding gaat dan over een echt ding (merkwaardig concept)'.

Scenario

Alderman werd orthodox joods opgevoed en raakte later in het leven ongelovig. 'Vooral het Joods-zijn van Willow, dat werd getypeerd als een soort afwezig-zijn van christendom, had destijds mijn aandacht. Zo zegt dat personage: 'Wij hebben geen crucifixen in huis, want wij zijn Joods.'

'Wist je dat de vampier oorspronkelijk uit oude vertellingen over Joden stamt? De vampier kon je, net als de Jood, niet echt herkennen; ze zuigen de ander leeg en zijn vaak rijk. De ander als groot gevaar afschilderen, dat is puur antisemitisme. Machtig interessant. Maar goed, ook als je het nu kijkt voelt het niet gedateerd. Zelfs Buffy's blokhakken zijn weer hip.'

Alderman is geen vreemde op het gebied van scenario. Zo schreef ze meerdere radio-adaptaties voor de BBC en werkt ze als hoofdontwerper voor de succesvolle game-app Zombies, run! Het vaste rondje joggen door de wijk wordt een andere beleving als er hordes zombies ontweken moeten worden.

Zombies zijn een andere passie van Alderman. Samen met Margaret Atwood schreef ze het verhaal The Happy Zombie Sunrise toen ze door het Rolex Mentor and Protégé Arts Initiative werden gekoppeld en vervolgens een jaar samenwerkten. De twee bleken een gouden klik te hebben. 'Met Atwood heb ik gekeken hoe macht verandert in andersoortige macht. Het is niet alsof vrouwen krachteloos zijn in deze wereld, er is alleen één soort kracht waar we gemiddeld nooit zoveel van zullen hebben.

'Geld kan veranderen in mediamacht, mediamacht kan religieuze macht worden, religieuze macht kan politieke macht worden en dat kan weer fysieke macht worden. De mogelijkheid tot geweld is een bron van kracht. Atwood raadde me het boek McMafia aan, dat over georganiseerde mondiale misdaad gaat, en dan zie je veel draadjes elkaar kruisen. Toen ik bezig was met De macht wist ik dat mensen het zouden gaan vergelijken met haar meesterwerk The Handmaid's Tale. Dystopische feministische science fiction is nou eenmaal opvallend. Zodoende besloot ik er een hommage van te maken en voegde ik een briefwisseling toe als inleiding.'

In die briefwisseling legt de mannelijke historicus Neil Adam Armon (let op het anagram) zijn nieuwste vrucht voor aan zijn vrouwelijke, succesvollere collega Naomi, die verrukt antwoordt: 'Ik zag dat je er een paar passages met mannelijke soldaten, politiemannen en 'jongensgangs' in hebt gestopt, zoals je al had laten doorschemeren (...) Volgens mij ga ik deze 'wereld geleid door mannen' waarover je het hebt gehad wel leuk vinden. In elk geval een vriendelijker, zorgzamer en - durf ik het te zeggen? - sexyer wereld dan die waar wij in leven.'

Aan het eind komen de briefschrijvers terug. Naomi vindt Neils boek interessant en ze wil het voor een zo breed mogelijk publiek toegankelijk maken. 'Neil', schrijft ze, 'ik weet dat dit je misschien weerzinwekkend in de oren klinkt, maar heb je weleens overwogen dit boek onder de naam van een vrouw te publiceren?'

Alderman: 'Was mijn carrière anders gelopen als ik N.A. Alderman op mijn boeken had laten zetten? Het bewijs suggereert van wel. Vrouwelijke schrijvers worden minder gelezen door mannelijke lezers. Minder gerecenseerd ook. Sterker nog, er is bewijs dat je als schrijver een grotere kans maakt op de Man Booker Prize als je een mannelijk hoofdpersonage opvoert.

'Hoe meer prijzen, hoe beter'

'De enige manier om die belachelijke vooroordelen te veranderen is onder eigen naam te publiceren, en sterke vrouwelijke personages te scheppen. Kijk, het cliché is dat vrouwelijke auteurs op een klein doek werken. Dat ze uitblinken in intieme, kleine verhalen. Maar mijn god, ik groeide op en las Ursula Le Guin die over interdimensionaal reizen schreef! En dan zijn er Margaret Atwood, Octavia Butler, Kit Pearson. Stuk voor stuk schrijvers die hele werelden scheppen in hun boeken, dus het is duidelijk een leugen dat vrouwen alleen kleine verhalen kunnen brengen. Ik kan het waarderen, hoor, een klein verhaal, maar het zijn niet de boeken die mijn wereld in de fik zetten. Ik schrijf wat ik graag lees.'

Over literaire prijzen speciaal voor vrouwen is Alderman pragmatisch. 'Aandacht is aandacht; dus hoe meer prijzen, hoe beter. Aandacht voor vrouwelijke auteurs is hard nodig. Kun je het je voorstellen dat ik niet eens op de shortlist werd gezet voor de sciencefictionprijs?' Ze rolt geamuseerd met haar ogen.

Pamflet

Met seksisme wordt Alderman al geconfronteerd sinds haar studie aan Oxford, waar ze naar eigen zeggen 'intellectueel gedesillusioneerd' afstudeerde. 'Ik kwam daar als orthodox joods meisje het computerlokaal in, klaar om meer met codering te werken en nieuwe games te spelen, maar werd weggekeken door zweterige kereltjes die alleen maar naaktfoto's van meiden naar elkaar stuurden. Het was een onveilige situatie waar ik destijds niets over durfde te zeggen. Ik vind het bizar dat de universiteit zo'n klimaat liet bestaan en bestendigde.'

Ook gamergate, de online besmeurcampagnes waarin vrouwelijke spelmakers doelwit werden van seksistische trollen, liet haar destijds niet koud. Vriendinnen werden doelwit en ze zag hoe onleefbaar hun leven lange tijd was. 'Of het iets heeft veranderd aan het seksisme in de game-industrie? Het heeft het blootgelegd. Er bestaat een groep mannen die niks liever doet dan vrouwen hatelijke berichten sturen. Dat weten we nu. Maar die groep is er nog steeds, daar is niks aan veranderd. Ze hebben me geïnspireerd tot het schrijven over de terroristische splintergroep Mankracht in het boek. Die mannen proberen hun dominante positie met aanslagen te behouden en zijn actief op allerlei schimmige fora.'

Ze is niet bang dat de activistische kant van haar boek de literaire kwaliteiten zullen overschaduwen. 'Ik hóóp dat dit boek als een pamflet wordt gelezen. Ik schrijf voor een 22-jarige versie van mezelf. Die verloren en angstig door een grote, onbegrijpelijke wereld liep waar ze de krachten niet van begreep. Als mijn werk haar enig inzicht kan geven, enig houvast, dan is mijn taak als schrijver gelukt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.