Achtergrondstrijd over nalatenschap

Nanny Vivian Maier werd na haar dood een wereldberoemd fotograaf. Maar van wie is haar werk?

Location unknown, 1956.Beeld Nalatenschap Vivian Maier, Maloof Collection en Howard Greenberg Gallery, New York

 In 2007 werd een schat ontdekt: de verbluffende straatfotografie van een Amerikaanse nanny: Vivian Maier. Na haar dood, in 2009, werd ze alsnog beroemd. Én brak de strijd uit over haar nalatenschap.

Op 10 oktober 2009 zet de Amerikaan John Maloof een bericht op Flickr, dan de belangrijkste plek op internet voor het tonen van foto’s  – Instagram zou pas een jaar later worden opgericht. Onder de kop ‘Wat doe ik met dit spul (anders dan het aan jou te geven)?’ schrijft hij dat hij bij een veilinghuis in Chicago een berg negatieven heeft gekocht die dateren uit de jaren 1950-1980. Zij zijn volgens hem geschoten door Vivian Maier, een recent overleden straatfotograaf.

Maloof is een 27-jarige Amerikaan die in de huizenhandel zat, maar sinds enige tijd op Ebay spullen doorverkoopt. Hij werkt ook mee aan een fotoboek over de geschiedenis van zijn wijk in Chicago, maar verstand van fotografie heeft hij nauwelijks. ‘Is dit het type werk dat tentoonstellingen waard is of een boek?’, vraagt hij de onlinegemeenschap, daarbij verwijzend naar een blog waarop hij sinds mei 124 foto’s heeft gezet.

De zwart-wit beeldentonen voor het merendeel mensen op straat, vaak gefotografeerd zonder dat ze het doorhebben. Er zitten verbluffend goede foto’s tussen. Op een opname is de fotograaf zelf te zien in een spiegelende ruit – later zou blijken dat ze vaak dit soort zelfportretten maakte.

Maloof krijgt een stortvloed aan positieve reacties, inclusief aanbiedingen om de foto’s te publiceren. Hij besluit alles op te kopen dat hij van Maier kan krijgen – meerdere liefhebbers van vintagefotografie hadden negatieven en onontwikkelde filmrolletjes van haar bemachtigd. In totaal vergaart Maloof 120 duizend opnamen. 

Santa Fe Railroad, Chicago, 1959.Beeld Nalatenschap Vivian Maier, Maloof Collection en Howard Greenberg Gallery, New York

Een ongelooflijk verhaal komt aan het licht. In 2007 was Vivian Maier gestopt met het betalen van de huur van de ruimten waarin haar fotoverzameling lag opgeslagen. Die was daardoor bij een veilinghuis terechtgekomen. Eind dat jaar had John Maloof de grootste doos met negatieven gekocht, voor 380 dollar.

Maier leefde toen nog, maar Maloof zou nooit contact met haar hebben – hij kon haar niet vinden. In april 2009, een half jaar voor Maloofs oproep op Flickr, overleed ze in Chicago, 83 jaar oud. Dankzij het overlijdensbericht raakte er meer over haar bekend. Ze was haar hele leven ongetrouwd gebleven, had voor zover bekend geen familieleden en had ook geen testament achtergelaten. Tientallen jaren had ze bij welgestelde families gewerkt als inwonende kinderoppas. Al die tijd had ze ook foto’s gemaakt. Die had ze echter nooit aan iemand laten zien.

In 2011 weet Maloof een tentoonstelling te organiseren over de mysterieuze ‘nanny-photographer’. Er ontstaat een run op haar werk. Een van de meest prestigieuze fotogaleries, die van Howard Greenberg in New York, gaat afdrukken verkopen van foto’s uit de verzameling van Maloof – Maier doet volgens deze expert niet onder voor de beste straatfotografen.

Maloof laat in drie jaar tijd drie boeken verschijnen over Maier en brengt eind 2013 met een ervaren regisseur ook nog een documentaire over haar uit. Op zoek naar Vivian Maier, een meeslepende reconstructie van Maloofs zoektocht naar de straatfotograaf, wordt een hit en krijgt zelfs een Oscar-nominatie.

Vivian Maiers werk gaat de hele wereld over. Anno 2020 zijn er 85 tentoonstellingen geweest met foto’s uit Maloofs collectie. Voordat het coronavirus toesloeg stonden er nog elf gepland, waaronder een in Foam, het fotografiemuseum in Amsterdam. Vivian Maier is in populariteit vrijwel alle beroemde fotografen voorbij gesneld.

John Maloof toont negatieven van het werk van Vivian Maier. Beeld AP


Vivian Maier in Foam
Vivian Maier was al eens te gast in Foam. In 2014 toonde het fotografiemuseum in Amsterdam werk in zwart-wit van de straatfotograaf, afkomstig uit de collectie van John Maloof. Met succes: meer dan tachtigduizend bezoekers zagen haar foto’s. Foam verwachtte dat een tweede expositie, nu met het kleurenwerk van Maier uit de collectie-Maloof, weer goed zou worden bezocht, maar door het coronavirus ging de opening van Vivian Maier - Works in Color niet door. De tentoonstelling is verlengd tot en met 13 september in de hoop dat velen die toch nog kunnen zien. Vanaf deze week besteedt het museum op de website aandacht aan Vivian Maier. De aftrap werd gedaan door Claartje van Dijk, curator van de expositie.

Maar achter de schermen woedt, dertien jaar na de fotovondst, nog steeds een bizarre strijd over haar erfenis. Daarin spelen twee personen een hoofdrol: John Maloof, de handige Ebay-handelaar die van Maier postuum een ster wist te maken (en daarmee miljoenen zou hebben verdiend), en de man die het gevecht met hem aanging.

De strijd

David Deal (49) was twintig jaar lang commercieel fotograaf, vertelt hij via een videoverbinding vanuit zijn huis annex kantoor in de Amerikaanse staat Virginia. Hij begon rond de tijd dat internet zich aandiende. Het nieuwe netwerk bleek een plaag te zijn voor hem en zijn vakgenoten; foto’s werden massaal gekopieerd en hergebruikt. Dat is in strijd met het auteursrecht, dat makers van creatieve werken bescherming biedt tegen piraterij.

‘Het is gek’, zegt hij. ‘Als er een auto op straat staat met open deuren en de sleutel in het contact dan weet iedereen dat het verkeerd is om die mee te nemen. Maar het kapen van foto’s wordt nauwelijks als iets laakbaars gezien. Overtreders stellen zelfs dat ze bedankt moeten worden omdat ze iemands werk publiceren.’

Op een dag zag Deal een door hem genomen foto groot op een billboard staan – zonder dat hij daarvoor toestemming had verleend. Voor het eerst besloot hij er werk van te maken. Het incident zette hem ook aan het denken. In 2010 ging hij, zoon van een advocaat, rechten studeren.

Drie jaar later schreef hij een paper over een zaak die groot in het nieuws was geweest: de verbazingwekkende vondst van een schat aan foto’s die in het geheim waren gemaakt door een nanny.

Zijn verhandeling ging over het unieke artistieke niemandsland na Vivian Maiers dood. Doordat ze haar foto’s nooit had getoond, was er onzekerheid over hoe er bijvoorbeeld met postume afdrukken moest worden omgesprongen. Deal stelde ook, zonder daarop diep in te gaan, dat Maloof niet het auteursrecht heeft over zijn Maier-collectie. De verzamelaar had beweerd, in de woorden van Deal, dat Maier geen erfgenamen had, dat haar werk alleen door zijn tomeloze inzet bekend was geworden en dat hij het daarom mocht exploiteren.

Deal is nu advocaat, gespecialiseerd in fotografie en auteursrecht. Hij denkt over veel van wat hij als student schreef inmiddels anders, bekent hij. Maar zijn stelling over Maloof staat nog steeds. Diens toewijding is ‘ongelooflijk waardevol’ geweest, zegt de advocaat, zelf een groot bewonderaar van Maiers werk. ‘Maar wettelijk gezien komt hem daardoor nimmer het auteursrecht toe.’

Volgens Deal zit het zo: het recht om Maiers foto’s te exploiteren bleef ook na de gedwongen verkoop van haar bezittingen bij de maker berusten – bij Maier zelf dus. Na haar dood ging dat voor de duur van 72 jaar over op haar testamentaire of wettelijke erfgenamen. Dat die nog niet waren gevonden, maakt niets uit, stelt de advocaat. Hij veroordeelt Maloofs opstelling. ‘Hij overlegde met advocaten en wist dat hij het auteursrecht niet had. Toch deed hij of hij het wel had.’

Chicago, 1975.Beeld Nalatenschap Vivian Maier, Maloof Collection en Howard Greenberg Gallery, New York

Na zijn paper besloot Deal zich met de kwestie te bemoeien – dit was een voorbeeldzaak. Hij engageerde een genealoog  die in de Franse archieven dook – bekend was dat familieleden van Maier aan moederskant van Frankrijk naar Amerika waren geëmigreerd. De genealoog kwam binnen enkele dagen met de naam van een vermoedelijke erfgenaam op de proppen: Francis Baille. Deal werd zijn advocaat.

Ondertussen was Maloof zijn documentaire aan het maken. Die bevatte nieuws: hij had een achterneef van Maier gevonden: Sylvain Jaussaud. Die woonde nog steeds in het Franse Alpendorp waar Maier van haar 6de tot haar 12de ook bleek te hebben gewoond. De documentaire toont het bezoek van Maloof aan de Fransman.

Is Jaussaud erfgenaam en kan hij dus aanspraak maken op de opbrengsten uit auteursrecht? Daarover wordt in de documentaire met geen woord gerept. Maar al snel werd duidelijk dat Maloof een overeenkomst met de achterneef had gesloten. Daardoor kon hij vrijelijk over Maiers foto’s beschikken, stelde hij.

Dat bleek een misrekening; Francis Baille is nauwer verwant aan Vivian Maier dan Sylvain Jaussaud. Die viel daardoor af als erfgenaam, zo moest ook Maloof erkennen.

Deal vroeg in 2014 een rechtbank in Chicago om Baille te erkennen als erfgenaam. Dat deed de rechtbank niet; er waren mogelijk nog meer erfgenamen. De nalatenschap van Maier werd wel heropend. De afhandeling daarvan werd, conform de regels over erfenissen die niet kunnen worden toegewezen, in handen gelegd van een speciaal benoemde ‘public administrator’ (openbaar beheerder), in dit geval een advocaat in Chicago. Die werd betaald om uit te vissen wie recht heeft op welk deel van de erfenis, waarna de rechtbank zou beslissen.

Het is ook de taak van een public administrator om op te komen voor de belangen van de nalatenschap. De advocaat maakte daar meteen werk van: hij sommeerde Maloof en enkele andere verzamelaars van Maiers foto’s om informatie over hun collectie te overhandigen met het oog op mogelijk misbruik van auteursrecht. Nu er nog geen erfgenaam was erkend, lag het recht op de exploitatie van Maiers werk nog steeds bij de nalatenschap –  thans vertegenwoordigd door de public administrator. Eventuele verdiensten zouden ook bij hem moeten worden ingeleverd.

Potentieel ging het om flinke bedragen, zeker voor Maloof. Bij de Howard Greenberg Gallery waren Maiers werken als warme broodjes over de toonbank gegaan, tegen hoge prijzen – 1.500 tot 10.000 dollar per afdruk, stelt Deal.

Na twee jaar soebatten kwam het tot een door de rechtbank goedgekeurd vergelijk tussen de public administrator en Maloof . De inhoud van de overeenkomst bleef vertrouwelijk, maar volgens een persverklaring van juni 2016 mocht Maloof doorgaan met het exploiteren van Maiers werk in ruil voor het afstaan van een deel van de opbrengsten. Er was een praktische reden voor de public administrator om met Maloof in zee te gaan: hij bezat zoveel van Maiers werk dat er zonder zijn medewerking maar weinig auteursrechtelijke opbrengsten naar de nalatenschap zouden gaan.

Zelfportret van Vivian Maier.Beeld Imageselect

Deal had zich ondertussen verder vastgebeten in de zoektocht naar erfgenamen. Volgens de wet van Illinois, de staat waarin Maier was gestorven, zouden heel wat familieleden voor de erfenis in aanmerking kunnen komen: elke nog levende afstammeling van de overgrootouders van de overledene. Deal besloot ditmaal grondig onderzoek te doen. Dat nam niet minder dan vijf jaar.

Aan de moederskant van Vivian Maier liggen de zaken vrij eenvoudig, zegt hij. ‘Die hele familie is Frans. Dankzij Napoleon is de burgerlijke stand genationaliseerd en is alles goed georganiseerd.’ In deze familietak konden volgens hem twee erfgenamen worden geïdentificeerd: de al eerder gevonden Francis Baille en een andere man, Yves Mangin.

Aan vaderskant was de situatie ‘dramatisch ingewikkelder’. De wortels van die familie liggen in Slowakije, dat aan verschillende staten heeft toebehoord. Dat bemoeilijkte de zoektocht. Ook bleek dat een deel van deze familie naar andere landen was getrokken. Deal moest genealogen inschakelen in Slowakije, Oostenrijk, Hongarije en Duitsland en maakte zelf ook reizen om research te doen.

Volgens hem zijn aan vaderskant zeven erfgenamen aangetroffen. Samen met de twee aan moederskant maakt dat negen. In 2018 stuurde Deal, inmiddels de advocaat van vijf van de negen potentiële erfgenamen, een dik dossier naar de rechtbank. De stamboom van Vivian Maier was uitgegroeid tot 171 namen.

Wie heeft al het onderzoek betaald? Ikzelf, zegt hij. Waarom? ‘Ik heb natuurlijk nooit voorzien dat het zo lang zou duren.’ Hij voelt zich aan zijn cliënten gecommitteerd, verklaart hij, en aan het team dat zo lang onderzoek voor hem deed. Hij wil niet zeggen welke afspraken hij heeft gemaakt over zijn honorering. Zijn interventies in de zaak-Maier, die veel media-aandacht kregen, brachten hem in ieder geval wel meer klanten: de advocaat zegt inmiddels nog drie families bij te staan die strijden tegen misbruik van auteursrecht.

Deal is er zeker van dat de rechtbank de door hem gevonden familieleden binnenkort als erfgenamen erkent. De overeenkomst tussen de public administrator en Maloof over de exploitatie van Maiers werk blijft dan gewoon in stand, taxeert hij. Maar de negen zullen wel recht krijgen op het geld dat door dit akkoord naar de nalatenschap is gevloeid. ‘Conservatief geschat gaat het om miljoenen.’

Chicago, 1971.Beeld Nalatenschap Vivian Maier, Maloof Collection en Howard Greenberg Gallery, New York

Ontdekkingsreis

Hij heeft een onvoorstelbare ontdekkingsreis achter de rug, beaamt John Maloof (38) tijdens een Skype-interview – hij en zijn vrouw zitten vanwege het coronavirus opgesloten in hun huis in Skokie, een voorstad van Chicago. Toen hij op de veiling de doos met negatieven kocht, wist hij niets van fotografie. Nu heeft hij een vermaarde collectie.

De laatste rolletjes die nog ontwikkeld moesten worden, zijn een jaar geleden teruggekomen van het laboratorium en in de maanden daarna gescand. Het gaat om 25 duizend kleurenfoto’s uit de jaren zeventig, tachtig en negentig. Helaas heeft Maier voor deze opnamen een merk filmrol gebruikt dat slecht veroudert.

‘Er zit niets bij om af te drukken of in een boek op te nemen’, zegt Maloof. ‘We hebben het toch laten ontwikkelen omdat de foto’s aanwijzingen kunnen geven over haar leven. Zo hebben we zelfportretten gevonden die verschoten zijn, maar waarop we voor het eerst kunnen zien hoe ze er in de jaren negentig uitzag.’

Hij heeft de foto’s ter beschikking gesteld aan Ann Marks, een gepensioneerde zakenvrouw die volgens Maloof goed onderzoek verricht naar het leven van Maier – enkele van haar ontdekkingen haalden The New York Times. Deze zomer wordt Marks’ biografie over de fotograaf verwacht.

In 2017 was er al een verschenen van de hand van Pamela Bannos, een hoogleraar fotografie. Daarin worden nogal wat beschuldigingen gedaan aan het adres van Maloof die onweersproken blijven; hij wilde geen medewerking verlenen, schrijft zij, omdat hij voorwaarden stelde waaraan zij niet kon voldoen.

Onzin, aldus Maloof. Hij heeft herhaaldelijk aangeboden met haar te praten en wilde haar ook toegang geven tot zijn collectie. Voorwaarde was wel dat hij haar boek mocht controleren op feitelijke onjuistheden – er gaan nogal wat ongefundeerde verhalen over hem rond.

Chicago, 1978.Beeld Nalatenschap Vivian Maier, Maloof Collection en Howard Greenberg Gallery, New York

Zijn irritatie over haar biografie is groot. ‘Ik weet niet of het erin staat, maar Pamela Bannos opperde ook dat ik het werk van Vivian Maier kende, wist dat dit goed was en heb gewacht tot ze dood was voordat ik het ging verkopen. Give me a break.’

In het begin, legt hij nog eens uit, had hij een doos met tienduizenden negatieven. Alleen door die te scannen, een proces dat hij aanvankelijk zelf deed en dat eindeloos veel tijd kostte, kon worden ontdekt of er iets goeds tussen zat. ‘Voor elke fotograaf op deze planeet geldt dat in zijn archief ook veel middelmatig werk zit. Per dag vind je misschien maar één goede foto. Mijn familie en vrienden dachten dat ik gek was. Ik kende geen enkele fotogalerie. Ik had geen idee. Ik volgde mijn intuïtie.’ 

Hij verkocht in 2008 en 2009 – dus voor Maiers dood – negatieven en afdrukken van haar op Ebay. Ze gingen weg voor prijzen die een schijntje waren vergeleken bij wat haar werk later zou opbrengen – nog een aanwijzing dat hij niet wist hoe waardevol het was.

Graag wil hij ook ingaan op de kritiek dat hij niet goed genoeg naar erfgenamen heeft gespeurd. Hij had drie genealogen ingeschakeld in de VS en in Frankrijk, vertelt hij, en kreeg daarnaast advies van een auteursrechtadvocaat. ‘Wij dachten: Sylvain Jaussaud is de beste erfgenaam die we kunnen vinden. Als ons een proces zou worden aangedaan, zouden we ons onderzoek laten zien. We zijn niet zomaar het werk van Maier gaan exploiteren. We hebben uiterst zorgvuldig de genealogie uitgekamd.’

Klopt het verhaal dat hij slechts vijfduizend dollar aan Jaussaud heeft betaald voor het auteursrecht? Maloof bevestigt dat. ‘Maar je moet weten dat hij de aardigste man was die je je kunt voorstellen (Jaussaud is inmiddels overleden, red.). Hij wilde helemaal geen geld. Ik zei: Sylvain, ik moet je wat geld geven, juridisch gezien moet je een transactie hebben. Ik heb hem een cheque gestuurd met een bedrag daarop waarvan ik dacht dat hij het zou innen. Als ik hem 30 duizend dollar had gegeven, had hij dat niet gedaan.’

Kort daarna werd duidelijk dat Jaussaud zo goed als zeker geen erfgenaam is en dus niet het auteursrecht had kunnen overdragen. Maar als iemand het verdiende erfgenaam te zijn, dan was hij het wel, meent Maloof. ‘Hij kende Vivian Maier. Ze hadden foto’s waar ze samen op staan. Hij was een familielid die werkelijk wist wie zij was.’

Dat geldt volgens hem niet voor de negen verwanten die door Deal zijn opgespoord. ‘Die wisten niet eens dat Vivian Maier bestond. Hoe ver ga je terug bij het vinden van mogelijke erfgenamen? Tot Dzjengis Khan? Doordat ik meer dan tien jaar in dit project heb gestopt, is ze een beroemd fotograaf geworden. Zonder dat werk zou er nooit op erfgenamen zijn gejaagd.’

Chicago, 1962.Beeld Nalatenschap Vivian Maier, Maloof Collection en Howard Greenberg Gallery, New York

Hij veronderstelt dat Deal uit is op de royalty’s. Maar de inschatting van de advocaat dat er miljoenen liggen te wachten, klopt volgens Maloof niet. Eerder werd bekend dat aan het einde van 2016, het jaar waarin hij de overeenkomst sloot met de public administrator, bijna 750 duizend dollar bij de openbaar beheerder was binnengekomen. Maar dat waren niet de opbrengsten van het auteursrecht van dat ene jaar, verklapt Maloof.

‘De overeenkomst met de public administator ging helemaal terug tot het begin. Ik heb mijzelf de eerste drie jaar niet betaald, alles wat ik ermee verdiende stopte ik terug in het project. Maar die investeringen werden wel als royalty’s beschouwd, ook al draaide ik verlies. Ik heb financieel alles verloren door de overeenkomst.’

Ook moet niet worden onderschat hoeveel kosten er zijn gemaakt, stelt hij. ‘Alleen al het laten scannen van het archief was meer dan 100 duizend dollar.’ Veel tentoonstellingen kosten volgens hem geld. ‘Mensen denken dat wij miljoenen verdienen. Maar het is niet wat het lijkt.’

Maloof wijst er daarnaast op dat ‘dit onderzoeksproject veel heeft teruggeven’. Hij somt schenkingen op aan musea van foto’s en bezittingen van Maier. Ook is er in Chicago een studiebeurs ingesteld voor getalenteerde vrouwelijke kunstenaars. ‘Voor eeuwig. Ik ben me heel bewust van het feit dat Maier niet rijk was.’

Hij werkt nog steeds aan het project, maar niet meer voltijds. ‘Ik ben nu meer gericht op mijn eigen kunst.’ Sinds enkele jaren maakt Maloof, die ooit op de kunstacademie zat, beeldhouwwerken en schilderijen. Hij bezoekt nog steeds veilingen, maar nu omdat hij kunst verzamelt.

Self Portrait, Chicagoland, 1975.Beeld Nalatenschap Vivian Maier, Maloof Collection en Howard Greenberg Gallery, New York

In tegenstelling tot Maier toont hij zijn eigen werk wel. Waarom heeft zij dat nooit gedaan? ‘Ze had vrienden en kennissen, maar ik denk dat niemand haar goed kende. De fotografie was een vorm van expressie die haar, een eenling, een uitweg bood. Als iemand het zou zien en bekritiseren, zou dat te hard voor haar zijn geweest.’

Dertien jaar heeft Maloof, toegejuicht én verguisd omdat hij de foto’s openbaarde die de nanny nooit had willen tonen, met haar werk geleefd. Hoe heeft dat zijn leven veranderd? ‘Door haar ben ik een serieuzere kunstenaar geworden. Ze beschikte over discipline en talent, maar had niet de bevestiging nodig die 99 procent van de mensen verlangen. Daarin ligt een grote uitdaging voor mij.’

Fontainebleau Hotel, Miami, 1960.Beeld Nalatenschap Vivian Maier, Maloof Collection en Howard Greenberg Gallery, New York

In kleur
In Vivian Maier – The Color Work (2018), het vierde boek dat is gemaakt op basis van de collectie van John Maloof, staan haar kleurenfoto’s afgedrukt. Die zijn minder sterk dan haar werk in zwart-wit, stelt de bekende straatfotograaf Joel Meyerowitz in zijn voorwoord. Niettemin zitten er volgens hem ‘gedenkwaardige pareltjes’ tussen. De onafhankelijke foto-expert Colin Westerbeck durft het in zijn inleiding aan om het oeuvre van Maier te vergelijken met dat van twee giganten in de fotografie: Robert Frank en Henri Cartier-Bresson.

Eerste biografie 

Voor het schrijven van dit artikel is onder meer gebruik gemaakt van de biografie die Pamela Bannos in 2017 liet verschijnen, Vivian Maier – A photographer’s life and afterlife. Bannos is hoogleraar fotografie aan een universiteit nabij Chicago en werd in 2012 door een tv-station in die stad gevraagd commentaar te leveren op de ontdekking van het werk van Maier. Dit liep uit op een boek. Zij kreeg geen medewerking van John Maloof, de eigenaar van het meeste werk van Maier, maar wel van andere verzamelaars.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden