'Nalatenschap van Mercouri verkwanseld'

'Een absolute miskleun, zo krijgt er geen één aandacht', zegt Eric Antonis wethouder van Antwerpen en intendant toen de stad (als enige) culturele hoofdstad van Europa was in 1993....

'Ministers voor Cultuur komen niet graag thuis met de mededeling dat ze hebben verloren', zegt oud-staatssecretaris van Cultuur Aad Nuis. Hij was erbij toen in 1995 moest worden onderhandeld welk land in het magische jaar 2000 culturele hoofdstad mocht worden. Nuis: 'Toen is besloten dat voor die ene keer dan maar alle kandidaten gekozen moesten worden. Opportunistisch? In de Europese besluitvorming is nu eenmaal unanimiteit vereist. Maar mijn idee was het niet.'

En zo komt het dat Reykjavik, Krakow, Bergen, Bologna, Praag, Avignon, Helsinki, Brussel en Santiago de Compostella volgend jaar de aandacht van media en publiek moeten delen. Niet alleen met elkaar, maar ook met bijvoorbeeld de Millennium Dome in Londen en de wereldtentoonstelling Expo 2000 in Hannover. Het oorspronkelijke idee van Melina Mercouri - de aandacht van Europa richt zich op één stad, die laat zien wat the state of the art is van cultureel Europa - is nauwelijks meer herkenbaar.

'De Europese Gemeenschap is gewoonlijk meer in aardappels dan in cultuur geïnteresseerd', mopperde de Griekse minister van Cultuur Mercouri in 1983 en het idee voor de Europese hoofdstad was geboren. Athene was in 1985 de eerste culturele hoofdstad, Florence volgde, toen Amsterdam. Alle EU-landen zijn al eens aan de beurt geweest. Maar negen tegelijk? Dat is nog nooit eerder vertoond.

Trevor Davies, intendant van Kopenhagen 1996, spreekt van 'een héél slecht idee'. Hilde Teuchius, medewerkster van Brussel 2000, verwijt het 'onze geliefde ministers van Cultuur, die niet konden kiezen'. Alleen Svanhildur Konradsdottir van Reykjavik 2000 is blij dat dankzij de deelname van zo veel steden 'de diversiteit van de Europese cultuur' kan worden getoond.

Geld en aandacht. Die twee zaken maken het culturele hoofdstadschap zo interessant, zegt festivaldeskundige Inez Boogaarts. Een stad weet met het Europese waarmerk vaak veel geld los te peuteren bij de rijksoverheid en bij sponsors. En iedere stad hoopt dat hij in het jaar zelf zoveel aandacht heeft getrokken, dat kunstminnaars en toeristen ook in de jaren erna blijven komen.

Maar lang niet altijd beklijft de aandacht. Wie weet nog dat Dublin, Thessaloniki en Stockholm culturele hoofdsteden waren? Hoelang zal Weimar, afgelopen jaar culturele hoofdstad, de verworven 'faam' weten uit te buiten, zeker nu is gebleken dat de stad het jaar afsluit met een schuld van 12,7 miljoen mark?

Het belet de nieuwe culturele hoofdsteden niet veel geld te steken in 2000. Reykjavik trekt er 17 miljoen gulden voor uit, Bologna bijna 100 miljoen. Samen besteden de negen een half miljard gulden, schat het samenwerkingsverband AECC. En in dat bedrag zijn de honderden miljoenen die aan nieuwbouw en de verbetering van infrastructuur zijn besteed, niet eens meegeteld.

De samenwerking tussen de negen uitverkorenen verloopt verre van vlekkeloos. De Belgische Hilde Teuchius, tot een half jaar geleden lid van de AECC, slaakt een diepe zucht als haar wordt gevraagd naar haar ervaringen met de samenwerking. 'Mijn verwachtingen waren niet hooggespannen. Zet negen burgemeesters bij elkaar en je weet het wel. Tussen de steden bestaan grote verschillen wat betreft temperament, budgetten en grootte.'

Niet iedere stad kon het tempo bijhouden. De directeur van Bergen stapte op in januari op, in Avignon heeft bij gebrek aan coördinatie de burgemeester de touwtjes in handen moeten nemen.

Van het begrip 'culturele hoofdstad' bestaat bovendien geen eensluidende definitie. Binnen de steden zelf worden vaak al forse gevechten geleverd over hoe het jaar moet worden ingevuld. Er is een politieke agenda, een culturele, een economische en een toeristische. Binnen die verschillende belangengroepen bestaan hooggespannen verwachtingen. De een wil met prestigeprojecten de stad opstoten in de vaart der volkeren, de ander wil projecten opzetten die zinvol zijn voor de culturele sector. 'Probeer daar maar eens aan te voldoen'. zegt Teuchius.

Dat maakt de IJslandse Svanhildur Konradsdottir allemaal niet uit. Zij heeft er zin in. Reykjavik 2000 richt zich op 'de fascinerende relatie' tussen natuur en cultuur, een zo breed thema dat bijna ieder project eraan opgehangen kan worden. Ieder huishouden op IJsland, in totaal 120 duizend, krijgt een programmakrant.

'Wij hadden het never, never, never in 2000 willen zijn', zegt Kees Weeda, hoofd kunstzaken van de gemeente Rotterdam, dat in 2001 - overigens samen met het Portugese Porto - culturele hoofdstad is. 'Wij wilden de nalatenschap van Mercouri niet verkwanselen. Hoe meer steden eraan meedoen, hoe meer ze zich naar binnen zullen richten.'

Weeda blijft geloven in het idee achter de culturele hoofdstad. 'De gang van zaken in 2000 is een rare hobbel. Het gaat erom dat je een verbinding tot stand brengt met de culturele ontwikkelingen in je eigen land en in Europa. Het klinkt misschien idealistisch, maar daar kan dit evenement aan bijdragen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden