Recensie Nacht den letzten Tagen

Nacht den letzten Tagen is diep doorvoeld muziektheater dat met beperkte stijlmiddelen een maximaal effect bereikt ★★★★★

Het stuk is een stilmakende reis door de gruwelijke geschiedenis en toekomst van Europa, en eigenlijk van ons hele bestaan. 

Nach den letzten Tagen. Ein Spätabend. Beeld Matthias Horn

Nacht den letzten Tagen. Ein Spätabend

Muziektheater

★★★★★

Regie Christoph Marthaler, tekst Stefanie Carp e.a.; productie Ruhrtriennale 2019. 

21/8, Audimax, Ruhr-Universität, Bochum. Daar t/m 1/9

Een bezoek aan een voorstelling in de Ruhrtriennale – Duitslands prestigieuze festival voor theater, dans en muziek – begint en eindigt meestal in een oud industrieel complex dat een nieuwe culturele functie heeft gekregen. Talloze voormalige kolencentrales, mengfabrieken en koeltorens hebben al gediend als decor voor vaak indrukwekkende voorstellingen van bijna alle grote regisseurs, componisten en choreografen van Europa.

Daarom is het even wennen dat de openingsproductie van de Ruhrtriennale 2019 plaatsvindt in de Audimax van de Ruhr-Universität in Bochum. Die betonnen en tamelijk vervallen campus ligt aan de rand van de stad, met uitzicht op de groene heuvels van Noordrijn-Westfalen. De Zwitserse regisseur Christoph Marthaler – van 2018 tot 2020 is hij artistiek leider van de Ruhrtriennale – opende daar woensdag zijn festival met de wereldpremière van Nach den Letzten Tagen. Ein Spätabend.

Marthaler is ook in Nederland geen onbekende: zowel de Stadsschouwburg Amsterdam als het Holland Festival programmeert zijn producties regelmatig; in het verleden zagen we hier al Seemannslieder, Maeterlinck en Der Entertainer en vorig jaar nog Tiefer Schweb. Marthaler is een unieke, eigenzinnige theatermaker die vanuit tekst en muziek voorstellingen maakt met vrolijke liedjes, volksvermaak, af en toe zelfs slapstick en eindeloze herhalingen die altijd weemoedig over de dagelijkse sores van de ploeterende mens gaan.

Hoe anders is deze nieuwe voorstelling. Nach den letzten Tagen. Ein Spätabend  is een ernstige, stilmakende reis door de gruwelijke geschiedenis en toekomst van Europa en eigenlijk van ons hele bestaan. Op de eerste plaats is het een hommage aan een aantal bijna vergeten Joodse componisten uit Oost-Europa die in de Tweede Wereldoorlog in concentratiekampen werden vermoord of er ternauwernood uit ontsnapten. De constructie is die van een raamvertelling: de voorstelling begint in 2143, wanneer in het zojuist opgerichte Nieuwe Wereldparlement wordt herdacht dat tweehonderd jaar geleden de gruwelijkheden in concentratiekamp Mauthausen plaatsvonden. De wereld ziet er intussen anders uit: alles is gezuiverd van vreemde invloeden, Europa is een reservaat, ja, zelfs cultureel erfgoed.

Van daaruit zapt de voorstelling terug naar het heden en het verleden. In een collage van tekstfragmenten horen we hoe er toen en nu gedacht werd en wordt over Joden, zwarten, moslims, vluchtelingen, zigeuners en immigranten. Die teksten zijn voor een deel ontleend aan toespraken van politici en gezagsdragers – variërend van de Oostenrijkse Rijksdag in 1897 tot het Europees Parlement van nu en democratisch gekozen extreem-rechtse volksvertegenwoordigers. Nacht den letzten Tagen ontrolt zich vervolgens als een briljant geconstrueerde montagevoorstelling, waarin Marthaler onomwonden en keihard politiek stelling neemt in de overtuiging dat de mensheid zichzelf uiteindelijk te gronde zal richten.

In deze enorme collegezaal van de Ruhr-universiteit kijkt het publiek van de ene helft naar die ontelbare lege stoelen aan de overkant. Links speelt het orkest de muziek van de vergeten componisten, en de elf performers (die ook fantastische zangers blijken) bewegen zich tussen die lege rijen als dolende mensen, verdwaald in hun eigen geschiedenis. Theatraal hoogtepunt is de mix van een nationalistische karaokeschlager met Beethovens Ode an die Freude, uitmondend in bulderend orgelspel. Dat is Marthaler op zijn best: theatraal, grotesk en meeslepend. Maar ook de manier waarop een ontluisterend xenofobe en antisemitische toespraak van de Hongaarse premier Orbán wordt ingelast, is even subliem als angstaanjagend.

Na dat bombardement aan tekst – er is zelfs een moment waarop je denkt: nou weten we wel hoe erg het allemaal is – schakelt Marthaler doodgemoedereerd en in volle rust over naar de muziek en wordt een aantal composities van voor en uit de oorlog gespeeld, met een ontroerend strijkkwartet van Pavel Haas en een stuk van Viktor Ullmann. Ook laat hij het hartverscheurende Ricorda cosa ti hanno fatto in Auschwitz van Luigi Nono (uit 1966) horen, waarin je als het ware de geluiden uit de gaskamers hoort.

Dan ineens stokt de muziek en wordt het bijna onverdraaglijk stil. Totdat alle spelers, gekleed in grauwgrijze kleden, hoog in de nok van het atrium als in een dodenmars van het licht naar het donker schuifelen. Onderwijl zingen zij a capella een deel van Felix Mendelssohn Bartholdy’s oratorium Elias. Het klinkt misschien als een cliché, maar het is tegelijkertijd zó waar: de noten zeggen meer dan de woorden, de muziek geeft dan als het ware niet alleen de doden maar ook onze gedachten een stem. Het is gruwelijk en troostrijk tegelijk.

Nach den Letzten Tagen. Ein Spätabend is diep doorleefd en diep doorvoeld muziektheater, waarin met beperkte stijlmiddelen een maximaal effect wordt bereikt.

De Ruhrtriennale 

De Ruhrtriennale vindt traditiegetrouw plaats in een aantal industriële complexen in steden als Gladbeck, Wuppertal, Bochum en Essen. Van 2015 tot 2017 werd het festival geleid door Johan Simons, die daarvoor ook een aantal Nederlandse en Vlaamse makers uitnodigde, onder wie Ivo van Hove, Luk Perceval en Anne Teresa de Keersmaeker. Sinds vorig jaar zijn Christoph Marthaler en Stefanie Carp de intendanten. 

Deze week gaat daar ook de nieuwe productie van de Vlaamse Needcompany en Jan Lauwers in première: All the Good, ook al over een gemankeerd Europa. Van Jetse Batelaan wordt Ein Stück, dem es scheissegal ist, dass sein Titel vage ist opgevoerd. Verder zijn er producties van Faustin Linyekula (Congo) en een nieuwe compositie van Heiner Goebbels. 

De Ruhrtriennale 2019 duurt t/m 29 september.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden