INTERVIEW

'Naast de waarheid, waren we op zoek naar verzoening'

Een journalist van Turkse afkomst heeft met een acteur van Armeense afkomst een documentaireserie gemaakt over de Armeense genocide. Hoe bijzonder die samenwerking is, vertellen ze zelf.

Musicalacteur Ara Halici (links)en journalist Sinan Can.Beeld Io Cooman

Er staat een man op een klif. Onder hem stroomt de Eufraat, de rivier waarin hij als jongetje geregeld speelde. Zwemmen, vis vangen, de vis weer terug in het water zetten - zo waren de vakanties bij zijn familie in Turkije. Hij bewaart fijne herinneringen aan de rivier, maar nu durft hij niet naar beneden te kijken.

Ja, vooruit: de grote man heeft een beetje hoogtevrees. Toch speelt er meer op deze dag. De afgelopen weken heeft hij gehoord en gelezen hoe hier begin juni 1915 in drie dagen duizenden mensen naar beneden zijn gegooid. Hoe moeders hun kinderen soms meenamen in hun val, bang om hen achter te laten. Hoe de rivier op die zomerse dagen rood kleurde van het bloed.

Hij is journalist en dus bekeek hij het materiaal kritisch. Eén bron is geen bron, ooggetuigenverslagen worden al snel aangedikt - hij kon zich lang achter die journalistieke houding verschuilen. Maar de afgelopen weken stapelden de bewijzen zich op. Hier aan de rand van het ravijn dringt het tot hem door: de geschiedenis van deze plek, zíjn geschiedenis, is besmet.

Zoektocht

In 2013 begint Sinan Can (37) aan zijn zoektocht. Ik wil me in de Armeense genocide verdiepen, besluit hij op een dag. De kwestie suddert maar door, Turken en Armeniërs staan nog altijd lijnrecht tegenover elkaar, terwijl het bijna een eeuw geleden is gebeurd. Hoe kan dat?

Hij weet er wel iets van, maar te weinig. Van zijn opa hoorde hij altijd dat de Armeniërs de Turken hadden verraden in de Eerste Wereldoorlog, dat ze het land probeerden te destabiliseren met opstanden. Er had weinig anders opgezeten dan het volk te deporteren.

Zelf denkt hij: de Turken zullen niet alles goed hebben gedaan en de Armeniërs niet alles fout, de waarheid zal ergens in het midden liggen. Maar écht genocide - het doel om het land systematisch te zuiveren van een bevolkingsgroep, een duivels plan van de staat? Nee, zo ver durft hij niet te gaan.

Hij wil het onderzoeken door met een Armeniër door het gebied te reizen. Wanneer hij een Armeens-Nederlandse journalist tegen het lijf loopt, maken de twee een plan voor een documentaireserie en leveren dat in bij de VARA, de omroep waarvoor Can werkt.

De Armeense Genocide

Voor de Eerste Wereldoorlog leefden 2 miljoen christelijke Armeniërs in het Ottomaanse rijk. Na de oorlog was daar nog een klein deel van over.

De Ottomaanse regering was in 1915 begonnen met de vervolging van de bevolkingsgroep. Eerst werd de elite opgepakt en vermoord; het volk werd omgebracht of gedeporteerd door middel van lange doodsmarsen door de woestijn.

Ten grondslag aan de genocide lagen de verzwakte positie van het Ottomaanse rijk, na de verloren Balkanoorlogen, en de opkomst van het Turks nationalisme met een sterke collectieve haat jegens Armeniërs. Hoe meer verliezen werden geleden in de Eerste Wereldoorlog, hoe meer er met een beschuldigende vinger werd gewezen naar deze bevolkingsgroep. In de propaganda werden Armeniërs neergezet als verraders.

Sinds de jaren zestig vragen Armeniërs wereldwijd erkenning van de genocide.

Turkije blijft de volkerenmoord ontkennen en trivialiseren.

Musicalacteur

De Armeniër gaat alvast naar Turkije om de taal te leren en het land te leren kennen. Hij keert terug naar Nederland en stapt uit het project: het zou te gevaarlijk zijn, hij is bang dat nationalistische Turken het op zijn familie gemunt hebben, of op hem. En dus moet de journalist op zoek naar een andere Armeniër.

Meerdere mensen tippen hem Ara Halici, een musicalacteur. Die naam kent hij wel. Sterker nog, toen de musicalacteur twee keer de Johnny Kraaijkamp Musical Award won, had hij nog trots gedacht: wat leuk dat een Turk het maakt in de musicalwereld - Halici klinkt immers Turks, toch?

Nu weet hij dat die achternaam Turks klinkt door wat er een eeuw geleden is gebeurd in het land waar hun wortels liggen; dat elke achternaam op een gegeven moment Turks moest klinken.

Verzoening

In Amsterdam mist de musicalacteur (39) een telefoontje van een 035-nummer: Hilversum. Hij belt terug en krijgt een receptioniste van de VARA aan de telefoon. Wat moet die omroep nou van mij, denkt hij.

Diezelfde avond nog wordt de acteur weer gebeld. De journalist legt hem omslachtig uit waarom hij hem wil spreken: hij maakt een documentaire over de Armeense genocide. Uitgebreid vertelt hij waarom het project zo belangrijk is. Omdat hij wil onderzoeken wat er is gebeurd. Dat hij uit is op verzoening. O ja trouwens, voegt hij daar op het laatste moment aan toe, de Armeniër die eigenlijk meedeed is afgehaakt omdat hij het te gevaarlijk vond.

De musicalacteur hoeft niet lang na te denken. Zijn Armeense achtergrond heeft hij lang genegeerd. Vanaf zijn jeugd was de blik alleen op het podium gericht: hij wilde het theater in, acteur worden, tégen de zin van zijn vader. Die was op zijn 31ste naar Nederland gekomen met de hoop op een beter leven voor zijn toekomstige kinderen. Ga met computers werken, adviseerde hij zijn zoon dan ook altijd; word rijk. En wat deed die zoon? Die koos voor een onzeker bestaan als acteur.

Maar toch. De afgelopen tijd is hij zich bewuster van de sterfelijkheid van zijn ouders. Het werk, waarvoor hij zich van show naar show haastte, verdwijnt wat meer naar de achtergrond. Hij wil weten waar hij vandaan komt, gewoon, wat meer weten over zijn grootouders. En dan krijgt hij dus het telefoontje van de journalist.

Can & Halici

Sinan Can (37) is onderzoeksjournalist voor de VARA. Hij werkte voor het onderzoeksprogramma Zembla en maakte de documentaireserie Uitgezet, waarvoor hij jonge, Nederland uitgezette asielzoekers opzocht in Afghanistan, Armenië, Kosovo en Irak. Can woont in Nijmegen.

Ara Halici (39) is musicalacteur. Hij won twee keer de Johnny Kraaijkamp Musical Award voor beste mannelijke hoofdrol in de musicals Cabaret en Merrily we roll along.Halici woont in Antwerpen.

Woedend

Het plan om mee te werken aan de documentaire kan op weinig enthousiasme van zijn vader rekenen. En dat is een understatement: de vader is woedend, bang dat zijn zoon in elkaar wordt geslagen, in de gevangenis belandt. Hij kent de verhalen.

Zijn moeder vindt het ook eng, maar ziet het belang. De acteur interviewt haar voor de documentaire. Zij vertelt over haar oma, die als jonge vrouw werd gescheiden van haar man en met haar baby een lange dodenmars door de woestijn moest afleggen. Ze liep te langzaam, een Turkse soldaat sloeg het meisje uit haar armen en stak het dood. Zij en haar man, als slaaf tewerkgesteld, wisten elkaar na jaren van leed en omzwervingen weer te vinden. Ze kregen opnieuw kinderen, onder wie de vader van de moeder van de acteur. Hij hoort zijn dramatische familiegeschiedenis nu voor het eerst.

Er willen maar weinig mensen meewerken aan de documentaireserie. Van de honderd die ze benaderen, weigeren er tachtig. Roddels en angst, concluderen de twee. De Armeens-Franse zanger Charles Aznavour haakt af omdat diens zoon zegt dat 'de Turk' wel voor de Turkse staat zal werken.

Een bekende Turkse historicus reageert boos. 'Als jullie van de Nederlandse tv zijn kun je beter een documentaire maken over Nederlands-Indië', suggereert hij. 'Of nee, wacht: jullie slavenhandel. En misschien kun je dat dan de ondertitel 'Misdaden tegen de menselijkheid' geven.'

Ze begrijpen het wel. Stel dat je ergens heilig in gelooft - omdat het zo in de geschiedenisboeken staat, of doordat je ouders het je zo altijd hebben verteld - dan wil je je toch niet inlaten met mensen die daaraan beginnen te morrelen?

Achtergrond

De twee lopen tijdens het project ook op tegen de muur van elkaars achtergrond. In het militair museum in Istanbul zien ze foto's van Turken die door Armeense aanslagen zijn omgekomen. Goed dat hier ook aandacht voor is, denkt de journalist bij het zien van foto's. Turkse propaganda, vindt de musicalacteur.

In Oost-Turkije bezoeken ze een dorp dat is gebouwd met de stenen van een verwoest Armeens klooster. Alleen als je goed oplet zie je elementen die herinneren aan wat hier heeft plaatsgevonden. De koeienstal waarin ze nu door de poep stappen is een kathedraal geweest, beseft de musicalacteur als hij de zaklamp op de gewelven van het plafond richt. Hij begint zich te ergeren aan de journalist die op dat moment melige grapjes maakt, op zoek naar een houding.

Zat hij maar gewoon in Amsterdam, denkt de musicalacteur. Hij heeft het putdeksel van zijn verleden gelicht en met elke meter die hij afdaalt, begint het erger te stinken. Hij is er kapot van.

Logisch dat de tocht zijn reisgenoot meer aangrijpt, denkt de journalist op dat moment, met elke stap die hij zet leert hij meer over de dramatische geschiedenis van zijn volk. Zelf kan ik er meer ontspannen in staan.

Geschiedenis

Toch is dat niet helemaal waar. Met elke stap die de journalist zet leert hij meer over de geschiedenis van zijn familie. Dat de landerijen en huizen die ze nog altijd bezitten, ooit van Armeniërs waren. Dat de bevolking van de streek actief meehielp met het verdrijven en vermoorden van het volk. Dat de rivier waarin hij als jongetje zwom een eeuw geleden rood van het bloed kleurde.

Misschien hebben zijn familieleden niemand het ravijn ingeduwd, maar bewijs dat ze onderdak hebben geboden heeft hij ook niet gevonden.

Er heeft genocide plaatsgevonden, zegt de journalist nu. 'Daar moet je niet flauw over doen.' Dat is in zijn omgeving geen populaire gedachte. 'Je overgrootvader draait zich om in zijn graf', beet een familielid hem toe.

'Na het zien van de documentaire zei mijn moeder dat ze zich weer even bij haar oma waande', zegt de acteur. 'De klanken van haar stem, de geur. Toen ze me dat vertelde kon ik wel janken.'

'De serie ademt verzoening', zegt de journalist. 'Daar waren we, naast de waarheid, naar op zoek. Er zijn geen politici of wetenschappers voor nodig.'

'Gewoon contact is voldoende', zegt de acteur.

De Turk Sinan Can en de Armeniër Ara Halici zitten een paar dagen voor de première van hun documentaireserie als vrienden in een koffiebar. Halici: 'We maken zelfs elkaars zinnen af.'

Bloedbroeders, vanaf zondag 22/3, NPO 2, 20.15 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden