Kunst Oog voor detail

Naakt poseren was pervers, maar is het er nou wel of niet?

Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: vrouwelijk perspectief.

Rembrandt, A Woman bathing in a Stream. Beeld The National Gallery, London

Het Rembrandtjaar is net bezig en er sluipt al vermoeidheid in. Liep het vorige jubileumjaar niet eergisteren nog af? Dat heeft niet zo veel met zijn kunst te maken, maar met het stuwmeer van roem om Rembrandt heen. Hoe kijk je naar het werk van een kunstenaar voor wie je op voorhand al op de knieën moet? Hoe vorm je een oordeel als iedereen ‘oh’ en ‘ah’ roept? Dat bewieroken staat kijken vooral in de weg.

Wat helpt, is heel klein beginnen. Een stukje, en dan uitbouwen. Kijken wat je ziet. Of, in dit geval, kijken naar wat wat je níet ziet: schaamhaar. Is het er nou wel of niet? Dit is de best belichte foto die er van het schilderij is – in Londen, waar het hangt, zie je minder met het blote oog. Wat er zéker niet is: een onderbroek. Geen rand, kleur of stof. Op de infraroodfoto lijk je iets van de lippen te zien. Ze tast het koude water af, met haar zalig geschilderde hemd opgetrokken. Vanuit ons lijkt het alsof ze haar kruis aan ons toont: ze dwingt ons in de rol van voyeur. Althans, dát is het verhaal, al vierhonderd jaar.

Het lijkt in geen expert te zijn opgekomen dat er ook vrouwen zijn die naar dit schilderij kijken. En dat sommigen van die vrouwen zich misschien helemaal geen voyeur voelen die met een ‘ongeoorloofde blik’ verwachten ‘dat ze nog meer onthult’. Dat je ook meteen in háár hoofd kunt zitten, als je naar haar kijkt. En dat dat gevolgen heeft voor hoe je het kunstwerk ziet. Bijvoorbeeld dat je gaat voelen hoe dat koude water je blote kruis nadert, en je kippevel krijgt.

Nog vreemder: de vagina (vulva moet ik zeggen – net pas geleerd, veelzeggend toch?) is de olifant in de kamer. Ze wordt nauwelijks beschreven door experts; wel dat de vrouw ontbloot is, niet wat er wel of niet daar is afgebeeld. Het is ook best donker natuurlijk. Maar dit soort naakt was totaal pervers in die tijd, maakt Eric Jan Sluijter duidelijk in zijn boek Rembrandt & the Female Nude (2006). Naakt poseren was voor hoeren. Hij noemt een rechtszaak waarin een vrouw zich beklaagt dat ze herkenbaar als naakte Venus is afgebeeld, tegen de afspraken in. Daarom kan de vrouw hier nooit Rembrandts vriendin Hendrickje zijn, zegt hij. Die was zwanger op dat moment, en wie zou zijn eigen levensgezel zo onwaardig afbeelden?

Misschien stelt ze de nimf Callisto voor die nadat ze gewelddadig was verkracht door Jupiter door de jachtgodin Diana werd verstoten toen die haar zwangerschap ontdekte. (Want volgens de mythologie moet je boeten als een ander je verkracht heeft, vanzelfsprekend.) Rembrandtkenner Ernst van de Wetering denkt dat ze Callisto is, en sluit niet uit dat Hendrickje toch model stond. Als dat zo is, zit er een verborgen aanklacht in dit schilderij; Hendrickje werd verstoten uit de kerkgemeenschap omdat ze ongetrouwd zwanger was – een parallel met Callisto.

De raadselachtige vagina als blikvanger, en een schilder die dat zo uitbeeldt dat al-dan-niet-Hendrickje daar geen greintje waardigheid mee verliest, laat mij zien dat Rembrandt ’t ook bezat: het vrouwelijk perspectief. En dat, ja sorry, kan alleen een meester.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden