NA PICASSO ALLEEN DE HEER

Haar biografe, Alicia Dujovne Ortiz, noemt Dora Maar een 'gevangene van een blik'. Relaas van een verbeten zoektocht naar het boze oog....

Nog geen tien jaar geleden, op 16 juli 1997, ging de vroegere diva maar intussen godvergeten Dora Maar met kleine stapjes in Parijs de straat op. Wankelend en tastend slaagde de toen al 90-jarige vrouw erin de Seine over te steken. Op het plein voor de Notre-Dame, op een boogscheut van haar appartement in de rue de Savoie, zakte ze plots ineen en viel dood neer. Pas tien dagen later kondigde de Franse pers haar overlijden aan. Velen dachten dat ze allang dood was. Bijna veertig jaar, sinds 1958, leidde Maar een teruggetrokken leven. Ze verschool zich als een kluizenaarster en - zei de conciërge - 'stierf als een hond'. Er waren vijf, zes mensen op haar begrafenis.

Die veertig jaar, een half mensenleven, had ze haar blik op de hemel gericht. Haar mondaine leven als muze en vriendin van tal van kunstenaars eindigde op een manier die velen verraste: de in de steek gelaten vrouw verborg zich in het schemerdonker van haar huis, met de luiken gesloten, nam de telefoon niet meer op en ontving geen bezoek meer. De mensen, vond de 'ex van Picasso', hadden te veel naar haar gekeken, ze besloot hun priemende blikken te vermijden. Misschien was het feit dat ze zich schuil hield een kwestie van koketterie, een soort balorigheid van een bedrogen maîtresse, maar voor haar lag dat anders: na Picasso, alleen de Heer. Elke ochtend ging ze naar de kerk en sloot zich vervolgens de hele dag op.

Wie was Dora Maar? Misschien geven de 'gedaantes' op de portretten die Pablo Picasso van zijn minnares heeft gemaakt het meest omvattende antwoord: ze was sereen, slapend, kwaad, verliefd, bedaard, gelukkig, schuw, vrolijk, bedachtzaam, melancholiek, smachtend, extatisch, wanhopig, stralend, dromerig en hysterisch. Op die schilderijen, etsen en tekeningen (tot 22 mei te zien in het Parijse Musée Picasso) voltrekt zich een onverbiddelijk drama: haar opvallende ogen zijn aanvankelijk als sterren, dan worden ze 'als het ware door dolken van tranen doorboord' - schrijft haar Argentijnse biografe Alicia Dujovne Ortiz in Dora Maar - Gevangene van een blik - en tenslotte zijn ze droog, strak en scherp, met kale omtrekken, beangstigend, 'ogen van een dier dat in het nauw is gedreven'.

De geschiedenis van de fotografe Maar, die later bleke landschapjes zonder veel betekenis zou gaan schilderen, is een schommeling tussen verbergen en schitteren: ze voelde zich aangetrokken tot de obscure en perverse Georges Bataille (zoon van een blinde, 'een kind dat nooit gezien was door zijn vader') en maakte vermoedelijk deel uit van zijn geheime genootschap, ze was de muze van Man Ray, ze werd de 'gekooide' geliefde van Picasso die haar met zijn ogen verslond.

Maar ze maakte het haar biografe niet gemakkelijk; haar leven was een verstrengeling van waarheid en illusie. Ortiz' biografie is een psychoanalyse van het 'geval Dora', in de woorden van de vermaarde Parijse analyticus Jacques Lacan, die haar ongetwijfeld heeft behandeld met elektroshocks. Het boek is een soort 'ogenspel', een betoog over de blik, een gepuzzel met het in surrealistische kringen obsessionele thema 'oog', gelardeerd met veelal onbewijsbare psychoanalytische uitspraken en astrologische interpretaties. Ortiz liet in Parijs zelfs de 'hemelkaart' maken van Maar en van Picasso.

De intelligente, donkerharige Maar met haar bespiedende en felle blik werd door iedereen 'de vulkaan' genoemd. In de ogen van Picasso evenwel was ze een horige, volgzame en in bed gewillige vrouw; hij schilderde haar een keer met een hondensnuit. Picasso nochtans was bang voor de waanzin van zijn minnares en riep daarom de hulp in van zijn arts Lacan. Toen een vroegere vriend bij Lacan informeerde naar Maars gezondheid en naar het waarom van haar bekering, stak de beroemde analyticus een dikke sigaar aan en sprak zelfvoldaan: 'Er was geen andere weg. Het was of de dwangbuis of de biechtstoel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden