Na ons de zondvloed

Met schitterende voorbeelden lardeert Peter Sloterdijk zijn cultuurpessimistische beschouwingen.

Beeld Judith Baas

Als student was ik hoogleraren dankbaar die een semester lang in hun onderwijs dikke, net verschenen filosofieboeken uitlegden. De klassieken kun je met behulp van commentaren vaak zelf goed bestuderen, in eigentijdse pillen verdwaal je snel. Directe steun bij het lezen is vaak vereist.

Dat geldt in elk geval voor De verschrikkelijke kinderen van de nieuwe tijd van de Duitse filosoof Peter Sloterdijk. Het is een rijke, vaak exuberante tekst, waarbij je af en toe even rustig stil moet blijven staan: materiaal dus om in een leesgroep of het soort college dat ik mij herinner, aan de orde te stellen. De zoals altijd vloeiende vertaling van Hans Driessen helpt de vaderlandse lezer in elk geval een eindje op weg.

Enkele eerste leesindrukken kunnen hierbij ook van dienst zijn. Met De verschrikkelijke kinderen van de nieuwe tijd is Sloterdijk terug bij de grote, soms megalomane cultuurhistorische beschouwingen waar hij het patent op heeft. Het uitstapje naar de filosofie van de levenskunst in Je moet je leven veranderen is voorbij. Dat viel te verwachten. Het bleef namelijk erg onduidelijk in welke richting mensen volgens Sloterdijk hun leven moesten veranderen. Morele lessen gaan hem kennelijk slecht af, brede cultuurfilosofie des te beter.

Filiatie

Centraal staat dit keer het proces dat hij als filiatie omschrijft. In elke antropologische of historische, bekende setting geven vaders als erfenis aan hun zonen het geheel van bestaande gebruiken en verhalen door. Iets nieuws kan zo niet opkomen, alles moet hetzelfde blijven. Wat wij moderne mensen tegenwoordig plechtig 'traditie' noemen, was de kwintessens van elk menselijk samenleven, of het nu om een klein stamverband of een groot rijk ging.

Dat is totaal veranderd. Volgens Sloterdijk worden er geen erfenissen tussen de geslachten meer doorgegeven. In het hiaat tussen vaders en legitieme zonen hebben zich de bastaarden genesteld, de parvenu's die beweren hun afkomst ontstegen te zijn, de selfmade mannen die hun succes alleen aan zichzelf te danken hebben. Dit zijn allen voorbeelden van wat Sloterdijk 'de verschrikkelijke kinderen van de moderne tijd' noemt.

Sloterdijk zou zijn eigen handelsmerk verloochenen wanneer hij zijn betoog niet ophing aan schitterende, vaak vrij onbekende voorbeelden. 'Na ons de zondvloed', de uitspraak van Madame de Pompadour, de omhooggevallen maîtresse van koning Lodewijk XV, na het bericht van een Franse militaire nederlaag, krijgt zo de status van het motto van de moderne tijd. Dat geldt trouwens ook voor de koninklijke geliefde zelf. Als bastaarddochter schopte ze het tot de machtigste vrouw uit het achttiende-eeuwse Frankrijk: een typisch voorbeeld van een 'verschrikkelijk kind'.

Sloterdijk zou ook Sloterdijk niet zijn wanneer hij dood becommentarieerde teksten niet nieuw leven inblies door er een verrassend licht op te laten schijnen. Zo wordt de vaderloze Jezus van Nazareth 'het verschrikkelijkste kind uit de wereldgeschiedenis'. Op tamelijk overtuigende manier laat Sloterdijk zien dat de vroege, waarschijnlijk authentieke uitspraken van Jezus in de evangeliën de breuk met de vader steeds thematiseren. De vader van Jezus is in de hemel, de geslachtslijnen van de overerving worden door hem en de christenen die hem navolgen, doorbroken. De latere kerk is met haar constructie van de heilige familie er nooit helemaal in geslaagd om het gat dat Jezus tussen ouders en kinderen geslagen heeft, te dichten. Wanneer Franciscus van Assisi zijn koopmansgewaad uittrekt en afstand van zijn vader neemt, is dat een manifestatie van de inspiratie van de navolging.

Cultuurpessimist

Langs soms onverwachte tekstinterpretaties en onbekende voorbeelden roept Sloterdijk zo het aan Nietzsche ontleende beeld op van de moderniteit als een voortdurende, zichzelf versnellende val in de lege ruimte. De vooruitgang die men beweert na te streven, krijgt catastrofale trekken.

Valt eraan te ontsnappen, is er iets over de toekomst te voorspellen? Waarschijnlijk wijs geworden door de kritiek op vroegere al te algemene en vrijblijvende suggesties uit eerdere boeken, houdt Sloterdijk zijn kaken nu stevig op elkaar. Maar, zoals de titel al aangeeft, is hij er niet gerust op. De zondvloed die ons wacht, lijkt onafwendbaar.

Hier ligt meteen ook mijn voornaamste kritiek. Sloterdijk bezwijkt, zoals dat bij veel filosofen het geval is, wel erg gemakkelijk voor zwaar aangezette cultuurpessimistische beschouwingen, die soms ver van de werkelijkheid staan. Om maar met een persoonlijk voorbeeld te eindigen, hij meent dat de relatie tussen grootouders en kleinkinderen in onze tijd onherstelbaar vernietigd is. Wanneer ik naar de opa's en oma's in mijn bejaarde vriendenkring kijk, lijkt mij het omgekeerde soms het geval. De realiteit is sterker, en gelukkig minder verschrikkelijk, dan de filosofische theorie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.