Na Johan Cruijff het bekendste exportproduct van Nederland

Nijntje is na Johan Cruijff weleens het bekendste Nederlandse exportproduct genoemd. Het konijn heeft de hele wereld veroverd. In totaal zijn er bijna honderd miljoen boeken van Nijntje verkocht in veertig verschillende talen.

Peter de Waard
Nijntje knuffelt een kind bij de heropening van het Nijntje Museum in Utrecht. Beeld EPA
Nijntje knuffelt een kind bij de heropening van het Nijntje Museum in Utrecht.Beeld EPA

En dat heeft ook geleid tot veel speculaties over de onmetelijke rijkdom van Dick Bruna die behalve met boeken Nijntje ook te gelde heeft gemaakt met een merchandisinglijn waar Real Madrid jaloers op zal zijn. Het konijn staat niet alleen op T-shirts, dekbedden, kussens en gordijnen, maar op bijna tienduizend artikelen waaronder tandenborstels en toilethoezen. Nijntje is vereeuwigd in musea en zelfs in een Japans wintersportoord. In Nederland heeft Nijntje twee eigen winkels: de winkel van nijntje in Maastricht en in Amsterdam.

De Britse krant The Daily Telegraph schatte de waarde van het merk een keer op 300 miljoen euro, waarna zakenblad Quote een berekening maakte en het vermogen van de man die het konijn in 1955 in de duinen van Egmond aan Zee creëerde op 48 miljoen euro schatte. Sinds 1971 heeft Bruna alle rechten ondergebracht bij Mercis BV, een uitgeverij die Bruna samen met de graficus Pieter Brattinga oprichtte. Marja Kerkhof, de huidige directeur van Mercis en een vriendin van Bruna, noemt deze getallen volkomen uit de lucht gegrepen. 'Het slaat echt nergens op.' Maar ze wil niet prijsgeven wat zijn vermogen dan wel is. Mercis BV deponeert elk jaar keurig een vennootschappelijke balans bij de Kamer van Koophandel, maar daar is geen Verlies & Winst-rekening bij inbegrepen. Er zijn zelfs schattingen geweest dat het vermogen van Bruna tien keer zo hoog zou zijn als Quote heeft berekend. Maar Kerkhoff noemt dat volslagen onzin. 'Er wordt gedacht dat al onze operaties winstgevend zijn. Maar bijvoorbeeld in China leggen we er nog steeds geld op toe.'

Stationskiosk

Dick Bruna is de achterkleinzoon van de man die in 1868 de boekhandel en uitgeverij aan de Jansstraat in Haarlem had opgericht en via omzwervingen uiteindelijk domicilie in Utrecht had gevonden. De Bruna's worden groot dankzij de stationskiosken en de bestsellers. Zij geven de boeken uit van populaire schrijvers die door de echte literatoren niet serieus worden genomen. Dicks vader Abs Bruna maakt de uitgeverij en de boekhandel voor de oorlog de dominante marktpartij in Nederland. De bedoeling is dat Dick de uitgeverij zal overnemen en zijn andere zoon Frits de winkels en kiosken. Dick wordt naar Parijs en Londen gestuurd om het vak van uitgever te leren, maar hij interesseert zich veel meer voor tekenen en schilderen. Hij wordt de vormgever - tussen 1950 en 1972 ontwerpt hij de omslagen voor 1800 titels en ook het logo voor de Zwarte Beertjes voor A.W. Bruna - en illustrator van kinderboeken. Bij het honderdjarig bestaan in 1968 is Bruna nog een echt familiebedrijf, waarin telgen van de Bruna's zowel in de directie als in de raad van commissarissen van beide ondernemingen zitten. Drie jaar later wordt het plan gelanceerd om Bruna te fuseren met Kluwer en VNU. Er wordt een nieuw groot kantoor op het Utrechtse Kanaleneiland gepland. Maar als de fusie afketst, zit Bruna plotseling met de desastreuze financiële gevolgen van het plan. De winkelketen Bruna wordt verkocht aan Elsevier en Bührmann-Tetterode die 120 boekwinkels sluiten en rest weer doorveropen aan De Bijenkorf.

Nijntje is dan met vallen en opstaan al een begrip geworden. Bruna besluit zijn boek vanaf dat moment bij De Harmonie uit te geven. Later gaan de rechten over naar de Boekerij en Unieboek. Meulenhoff krijgt de rechten voor het buitenland. Maar met Brattinga wordt een apart bedrijf voor de merchandising en internationale uitbouw van het merk gecreëerd. In 1982 zal dat bedrijf Mercis gaan heten. Maar pas in 1992 zal Mercis ook de uitgeefrechten van de Nijntjeboeken zelf ter hand nemen.

Tekst gaat verder onder afbeelding.

Dick Bruna (1927-2017) creëerde met Nijntje een universum waarin geen cynisme of kwaad bestaat

Eigenlijk kan ik niet tekenen, mocht hij graag over zichzelf zeggen. Hendrik Magdalenus 'Dick' Bruna, vader van het meisjeskonijn Nijntje en nog veel meer kinderboeken, overleed vrijdag op 89 jarige leeftijd. Lees hier het postuum.

Nijntjes uit de serie Art Parade worden in Utrecht van buiten het Centraal Museum naar de museumtuin verplaatst in verband met vernielingen aan de werken. Beeld Raymond Rutting/de Volkskrant
Nijntjes uit de serie Art Parade worden in Utrecht van buiten het Centraal Museum naar de museumtuin verplaatst in verband met vernielingen aan de werken.Beeld Raymond Rutting/de Volkskrant

Auteursrecht

Bruna koopt later Brattinga uit, waardoor hij voor 100 procent eigenaar wordt van Mercis. Ondanks zijn rijkdom blijft hij simpel wonen en werken. Elke ochtend staat hij om vijf uur op om een tekening te maken. De commerciële exploitatie van het merk draagt hij over aan Marja Kerkhof, die de rechten beschermt als een leeuw een nest welpen. Toch zegt Kerkhof sinds die tijd maar vier keer naar de rechter te zijn gestapt wegens inbreuk op het auteursrecht. 'En toevallig is dat twee keer in de laatste jaren geweest.'

De meest geruchtmakende zaak is die tegen het Japanse Sanrio, dat met Cathy een soortgelijk figuur had gecreëerd en die op pyjama's en ondergoed en speelgoed had afgedrukt. Beide partijen komen dit jaar na de tsunami in Japan tot de conclusie dat ze het geld voor de rechtszaken beter kunnen besteden aan hulp voor de slachtoffers, waarna 150 duizend euro wordt overgemaakt voor het goede doel. Dick Bruna houdt graag zijn imago hoog van excentrieke kunstenaar en wil niet als harde zakenman naar buiten treden. Maar dit is hij wel degelijk. 'Natuurlijk zijn we een commercieel bedrijf. Maar het draait niet alleen om geld', zegt Kerkhof. 'We willen dat zoveel mogelijk kinderen kennismaken met Nijntje of Miffy, zoals zij in het buitenland wordt genoemd.'

Sinds de komst van internet heeft Mercis zijn waakhondfunctie nog versterkt. Nijntje is een dankbaar object voor parodisten omdat de tekening gemakkelijk na te maken is en snel provocerend wordt gevonden. De duurste advocaten worden ingeschakeld om te voorkomen dat het knuffelkonijn een kindonvriendelijke uitstraling wordt aangemeten, zoals Nijntje die coke snuift, Nijntje die seks heeft met een varken, Nijn Kampf, Nijn Eleven of Nijntje die met een vliegtuig een wolkenkrabber ramt. Mercis spant in 2009 een kort geding aan tegen het hostingbedrijf punt.nl dat de websites van de webloggers beheert. Op twee van deze blogs staan parodieën op Bruna's illustraties: Nijntje gaat 'hakkuh', Nijntje zit 'lekker op de pep' en 'staat superstrak'. Mercis eiste een publicatieverbod omdat deze 'verminking' in strijd zou zijn met het auteursrecht. Volgens de rechtbank hebben de bloggers, bijvoorbeeld door Nijntje van rode oogjes te voorzien, 'voldoende afstand' genomen van het origineel. Tekenaar Dick Bruna stuiten deze 'grappen' tegen de borst. 'Voor volwassen zijn de plaatjes een duidelijke parodie, maar kinderen kunnen dat onderscheid niet maken', zegt Kerkhof.

Dick Bruna leest kinderen voor in 1977. Beeld ANP
Dick Bruna leest kinderen voor in 1977.Beeld ANP

Lees ook

In september vorig jaar kreeg Dick Bruna voor zijn oeuvre de Max Velthuijsprijs. (+)

Het Centraal Museum in Utrecht reconstrueerde in 2015 het atelier van Bruna. 'Bruna kon niet lachen om Nijntje met hitlersnor.' (+)

In 2015 was het werk van Dick Bruna te zien in het Rijksmuseum. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden