Na God komt ook het einde van de mensheid in zicht

Met Sapiens veroverde Yuval Noah Harari de wereld - Bill Gates en Barack Obama verklaarden zich fan. Komende week verschijnt de Nederlandse vertaling van Homo Deus, de opvolger van Sapiens.

Het Angelus, Jean-François Millet. Beeld Getty / Collectie Musée d'Orsay

Wat is de mens? Yuval Noah Harari stelt in zijn nieuwe boek Homo Deus dat we niet meer dan een verzameling algoritmen zijn. De vrije mens is een fictie. De mens denkt weliswaar vrij te zijn, maar Google en Facebook laten zien dat er efficiëntere algoritmen bestaan. Zij kennen ons beter dan wij onszelf zelfs maar kunnen kennen. Homo sapiens dreigt daarmee een achterhaald model te worden. Het einde van de mensheid komt in zicht.

Yuval Noah Harari liet in Sapiens - Een kleine geschiedenis van de mensheid (2011) al zien dat God en goden zijn bedoeld om de sociale cohesie te bevorderen die nodig is om de beschaving draaiende te houden. Goden vormen een 'imaginaire orde'. Net als banktegoeden of de Europese Unie zijn het geen echte entiteiten, maar toch zijn ze voor ons zo reëel als de zwaartekracht. Homo Deus gaat verder waar Sapiens eindigde. Impressionistisch schetst Harari hoe we het tot hier hebben gebracht: van de traditionele religies van de eerste landbouwers, via de natuurwetenschappelijke revolutie die religie overbodig maakte, tot het verbond tussen wetenschap en kapitalisme dat uiteindelijk leidde tot het geloof van vandaag: liberaal humanisme, het geloof in de waardigheid en vrijheid van het individu.

Harari's nieuwe boek is filosofischer, abstracter, theoretischer dan Sapiens. Ongelooflijk boeiend, maar Harari is geen filosoof of natuurwetenschapper en zowel zijn historische reconstructies als zijn speculaties over de toekomst rammelen flink. Maar hij is een goede verteller die aan de hand van anekdotes en historische voorbeelden een beklemmend doemscenario voor de toekomst uit de doeken doet.

De mens is een dromer, daar begint alles mee. Honger, ziektes, oorlogen: het zijn praktische problemen, de oplossingen liggen binnen handbereik. Maar we blijven dromen. Van onsterfelijkheid, van oneindig geluk. We willen de goden van weleer evenaren in lichamelijke en geestelijke kwaliteiten. Die kwesties zijn een stuk lastiger, maar aangezien technologie en biologie steeds meer met elkaar vergroeien, zijn de kansen beter dan ooit. Utopia lijkt binnen bereik. Of toch niet?

Als de mens niets meer dan een algoritme is, zoals Harari stelt, niets meer dan een data-verwerkend systeem, is het dan niet mogelijk dat er in de toekomst efficiëntere systemen de oude systemen overbodig maken. Dat is precies wat er volgens Harari zal gebeuren.

Immanuel Kant, de held van Floris Cohen. Beeld getty

Het geloof in de kracht van technologie zal volgens Harari uiteindelijk leiden tot een 'techno-humanisme' of 'data-religie'. Technoreligies die de mens doen dromen van een godgelijke status via lichamelijke en mentale 'upgrades'. Maar uiteindelijk zal de mens verdwijnen, zodra een universeel data-verwerkend systeem is ontstaan, het internet-of-all-things, dat efficiënter werkt dan de mens. Als de mens werkelijk als God is, blijkt ineens de godenschemering nabij.

De laatste pagina's van Harari's boek vormen daarbij een teleurstellende anticlimax. Met een ferme disclaimer schrijft Harari dat alle spannende scenario's die hij in dit boek schetst 'slechts' mogelijkheden zijn. Hij wil geen voorspellingen doen. Weg is de urgentie van het boek! Ineens blijkt verontrustende non-fictie niet meer dan veredelde sciencefiction.

Na deze dromerijen is het Hollandse realisme dat we bij Floris Cohen aantreffen verfrissend. Diens Het knagende weten is een prachtige studie, ofschoon wat wollig geschreven, over hoe sinds de opkomst van de moderne natuurwetenschappen over geloof en wetenschap is gedacht. Drie jaar heeft hij er naar eigen zeggen aan gewerkt. Cohen laat (onder vele anderen) Kepler, Galileo, Newton, Darwin en Einstein de revue passeren, maar ook filosofen als Immanuel Kant, Blaise Pascal en Voltaire.

Homo Deus - A Brief History of Tomorrow ***

Yuval Noah Harari, non-fictie

440 pagina's; euro 14,00.

De Nederlandse vertaling verschijnt donderdag bij Thomas Rap onder de titel Homo Deus - Een kleine geschiedenis van de toekomst. 444 pagina's; euro 24,99.

Eigenaardig is dat Cohen nergens verwijst naar andere met name Engelstalige befaamde historici die veel over de geschiedenis van geloof en wetenschap hebben geschreven, zoals Peter Harrison, Ronald Numbers, David Lindberg, Geoffrey Cantor. Raar, want zo groot is het vakgebied van geloof en wetenschap nu ook weer niet.

Net als genoemde historici lukt het ook Cohen om de eeuwige mythe dat geloof en wetenschap voortdurend met elkaar in conflict zijn, effectief te ontluisteren. Weliswaar leidden nieuwe wetenschappelijke inzichten soms tot spanningen over bepaalde geloofsvoorstellingen, maar als volleerde 'flexibele gelovigen' wisten deze grote denkers hun voorstellingen aan te passen. Niet uit opportunisme, nee, de denkers in dit boek erkennen dat natuurwetenschap een glorieuze weg is om het menselijk denken - ook het denken over God - uit te zuiveren.

Kant is duidelijk de held van Cohen. Zijn werken worden door hem vrij uitvoerig besproken. Wordt de Verlichtingsfilosoof Kant vaak gezien als de bestrijder van godsgeloof, Cohen zet hem neer als degene die de wetenschappelijke methode tot het uiterste doorvoert om de plaats van religie binnen de grenzen van de rede te doorvorsen. Dat daarbij nogal wat religieuze voorstellingen sneuvelen, is volgens Kant (en Cohen) noodzakelijk. Het draait erom de pseudowetenschappelijke religieuze claims op 'zeker weten' op te heffen om voor echt geloof plaats te maken. Ook vandaag nog.

Het knagende weten ****

Floris Cohen, non-fictie

Prometheus; 453 pagina's; euro 29,95.

Harari en Cohen maken beiden duidelijk hoe wetenschap en technologie het mens-, wereld- en godsbeeld veranderen. Cohen is daarbij nog het meest positief over religie. Hij sluit zijn boek af door te erkennen dat hij weliswaar atheïst is, maar wel mét een religieus besef. Hij noemt het 'alsof-geloof': genieten van religieuze uitingen alsof God bestaat. Dat religieuze besef is hem dierbaar. Hij wordt tot tranen toe geroerd door religieuze liederen, terwijl hij niet in God gelooft. Cohen heeft geen behoefte om atheïsme te prediken of godsgeloof als illusie weg te zetten. Hij acht weliswaar het bestaan van God 'onwaarschijnlijk', maar neemt fel afstand van de tirades van Richard Dawkins, die volgens Cohen flink van 't padje is geraakt.

God en godsgeloof hebben het in ons wetenschappelijk tijdperk weliswaar moeilijk, maar volgens Cohen legt de wetenschap de menselijke hang naar religie geen strobreed in de weg. Als we maar met mate geloven en het allemaal niet te letterlijk nemen. En als we beseffen dat wetenschap zelf geen religie is. Precies dat laatste bestrijdt Harari: wetenschap en technologie hebben het in zich zélf de religie van de toekomst te worden. Ook al verandert ze voortdurend van vorm, religie blijft bestaan. Tenminste, zolang er mensen zijn op aarde.

Taede A. Smedes (1973) is godsdienstfilosoof en theoloog. In september 2016 verscheen bij AUP zijn boek God, iets of niets? De postseculiere maatschappij tussen 'geloof' en 'ongeloof'. Hij schrijft vanaf vandaag ook voor de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.