RECONSTRUCTIE

Na een 'afschuwelijke chaos' tóch een maandblad

Alle 65 stoelen zijn bezet als in het zaaltje van boekhandel Schreurs & De Groot op de Weteringschans in Amsterdam de toekomst wordt besproken van het weekblad Vrij Nederland. Het is zaterdag 9 januari. Het gehalte journalisten en oud-journalisten is hoog.

Een aantal edities van Vrij Nederland.

In de boekhandel wordt een boekje gepresenteerd dat Hans Vervoort, voormalig uitgever-directeur van Vrij Nederland, schreef over de hoofdredacteur met wie hij aan de Raamgracht jarenlang samenwerkte, Joop van Tijn. Aansluitend volgt een discussie over Vrij Nederland.

Oud-redacteur Frits Barend en Bert Vuijsje (onder meer ex-de Volkskrant en HP/De Tijd) zitten in het panel, journalist John Jansen van Galen leidt de discussie. Er zijn twee redacteuren van Vrij Nederland aanwezig, Harm Ede Botje en Marleen Slob.

Het thema in Schreurs & De Groot is beladen. Nog geen maand eerder, op 14 december, hebben de hoofdredactie van het blad en uitgever WPG de redactie overvallen met wat als een onheilstijding wordt ervaren: Vrij Nederland wordt vanaf het tweede kwartaal van 2016 een maandblad.

Hans Vervoort, Het raadsel Joop van Tijn

Daarnaast zullen de online-activiteiten aanzienlijk worden uitgebreid. Op de redactie aan de Wibautstraat veroorzaakt een andere mededeling van hoofdredacteur Frits van Exter en adjunct Robert van de Griend de meeste onrust: het aantal arbeidsplaatsen, nu nog twintig, zal drastisch worden verminderd.

De redactie is verbijsterd en woedend. Van Exter en Van de Griend hebben de plannen achter de schermen ontwikkeld, samen met de directeuren Hylke van der Meer en Koen Clement en Femke Halsema, voorzitter van de raad van commissarissen.

Vernieuwen

De vreugde over het verschijnen van het kerstnummer, gewoonlijk een jaarlijks hoogtepunt, ebt onmiddellijk weg. Nog dezelfde dag verspreidt Van Exter een uitgebreid persbericht. 'Vrij Nederland gaat vernieuwen', is de kop. Van Exter, hoofdredacteur sinds 2008, schrijft dat het maandblad het medium wordt voor de 'beste journalistieke verhalen van langere adem.' Ook kondigt hij zijn afscheid aan, per 1 januari.

Van de Griend (37) wordt waarnemend hoofdredacteur, Van Exter zal hem de komende maanden adviseren. Pas later die week worden ook de abonnees geïnformeerd, per brief.

Andere media, mensen uit het vak en oud-redacteuren reageren geschokt - en soms met leedwezen. Dit kan het einde van Vrij Nederland betekenen, is een van de meest getrokken conclusies. De toevoeging in het persbericht dat het om 'vernieuwingsplannen' gaat, met de nadruk op plannen, wordt in het tumult nauwelijks opgemerkt.

Nood heeft de hoofdredactie en de directie gedwongen tot de ingrijpende koerswijziging. Het befaamde weekblad dat in de jaren zestig en zeventig baanbrekend werk leverde, nieuwe vormen van journalistiek introduceerde, spraakmakende columnisten een podium gaf en decennialang een gezaghebbende en invloedrijke stem was voor progressief Nederland, is het slachtoffer van een vrije val.

Aanstoot

De oplage is gezakt tot ongeveer 20 duizend, 100 duizend lager dan in het topjaar 1978. Nadat in 2014 een kleine winst was geboekt, was VN in 2015, het jaar van het 75-jarig bestaan, weer verlieslijdend, met zo'n vier ton. De redactie is overtuigd van de noodzaak dat VN de koers moet wijzigen, maar heeft grote bezwaren tegen de gepresenteerde plannen.

Daarover gaat het op 9 januari in de Amsterdamse boekhandel Schreurs & De Groot. Behalve de aankondiging dat de verschijningsfrequentie zal worden teruggebracht tot twaalf maal per jaar en het mogelijke banenverlies, is er nog een steen des aanstoots. Oud-uitgever Hans Vervoort, ingevoerd in de statuten van VN, spreekt zijn verbazing uit over het feit dat de redactie niet is geraadpleegd bij het ontwikkelen van de ingrijpende toekomstplannen. Hij krijgt veel bijval.

Gezocht: nieuwe hoofdredacteur

Vrij Nederland is met spoed op zoek naar een hoofdredacteur om de ingrijpende hervormingsplannen te verwezenlijken. Op de redactie is in dat verband het woord 'bladendokter' gevallen. Haast is geboden omdat VN komend najaar al moet zijn omgevormd tot een maandblad, met een groot online-platform. Inkrimping van de redactie, van negentien naar dertien redacteuren, wordt een taak van de nieuwe man of vrouw. 'We kunnen niet in ons eigen vlees gaan snijden', zegt Harry Lensink, voorzitter van de redactiecommissie.

De redactie en de Ondernemingsraad staan sterk. In het verleden hebben de werknemers zich veel macht toegeëigend. Het zogenaamde 'primaat van VN' schrijft voor dat WPG onder alle omstandigheden het tijdschrift moet blijven uitgeven. Het redactiestatuut geeft daarnaast de redactie grote zeggenschap over de verschijningsvorm.

Aan het eind van de bijeenkomst neemt redacteur Harm Ede Botje het woord. De race is nog niet gelopen, zegt hij. 'Jullie horen nog van ons.'

Drieënhalve maand nadat op de redactie de hervormingsplannen zijn gepresenteerd, verbreekt interim-hoofdredacteur Robert van de Griend de radiostilte. Het onderzoek van de redactie en de directie naar alternatieven (VN als weekblad of een tweewekelijkse uitgave) is nog steeds in volle gang.

Nieuwe koers

Bijna dagelijks wordt vergaderd. Door de statuten is het tempo van de besluitvorming traag, zegt Van de Griend. 'De redactie beslist. Dat leidt tot een zekere logheid. Maar je kunt ook zeggen dat alle plannen zeer secuur worden bekeken.'

De redactie heeft externe deskundigen ingeschakeld om de cijfers te bestuderen en een nieuwe koers te bepalen. Met de directie is medio maart overeengekomen dat het onderzoek eind april moet zijn afgerond.

Van de Griend praat mee. 'Op basis van de cijfers van de uitgever lijkt de maandblad-optie de beste. Maar ik sta overal voor open.'

Hij beschouwt het als zijn taak om de redactie en de directie op één lijn krijgen. Pittig, noemt hij het. De onrust houdt aan, vanwege de naderende inkrimping van de redactie vooral, maar de storm aan de Wibautstraat is gaan liggen. Het is een moeilijke tijd, geeft hij toe.

Onderschatting

Terugblikkend op 14 december, de dag dat Frits van Exter en hij de plannen openbaarden, zegt hij: 'Op onderdelen had het anders gekund. We hebben onderschat hoe de dynamiek zou werken. Het waren alleen nog maar plannen, geen voldongen feiten, maar na het lezen van pagina 101 van Teletekst dacht iedereen nog maar één ding: Vrij Nederland zou een maandblad worden.'

De reacties op de werkvloer waren heftiger dan verwacht. Redacteuren hebben een innige band met het blad. 'Het is geen baan, maar een manier van leven. Deze groep mensen is getrouwd met Vrij Nederland. Net zoals ikzelf.'

Met nadruk wijst Van de Griend ook op de slechte resultaten; op de teruglopende oplage en de financiële tekorten. 'Het is noodzakelijk om in te grijpen, het is crisis in de print-journalistiek. Hoe dan ook is de toekomst voor een groot deel online, daar ontkomen we niet aan.'

Frits van Exter staat als adviseur al lang niet meer aan zijn zijde. Vanaf 1 januari zou hij, zo was afgesproken, de directie, uitgever en zijn voormalige adjudant Van de Griend terzijde staan bij de uitwerking van de plannen om van VN een maandblad te maken en zwaar in te zetten op online- en onderzoeksjournalistiek.

Erik van Gruijthuisen (l) en Frits van Exter in 2005. Beeld anp

Relatieve rust

Van Exter: 'Mij werd gevraagd of mijn rol nog zin had, nu de redactie op zoek ging naar alternatieven. Dat was logisch. Het zou niet handig zijn, en zelfs verwarrend, als ik daar rond zou lopen terwijl de redactie onderling in discussie is.'

Op de redactie breekt een periode van relatieve rust aan. Robert van de Griend op 30 maart: 'Er wordt bij ons weer gelachen en gedronken.'

Dat is ook het geval als zes weken later, op 18 mei, het boek wordt gepresenteerd dat John Jansen van Galen schreef over de gloriedagen van Vrij Nederland, De gouden jaren van het linkse levensgevoel. Een bonte stoet medewerkers en oud-medewerkers heeft zich verzameld op een symbolische plek, het Nederlands Persmuseum.

Van de Griend ontbreekt. Hij is ziek, of overspannen, of allebei, wordt gezegd. Veel meer dan over het roemrijke verleden gaan de gesprekken in Amsterdam over de ongewisse toekomst.

VN-veteraan Max van Weezel doet een klemmend beroep op alle betrokkenen om haast te maken met een besluit. 'Kom eruit, en snel een beetje! Laat het vlaggenschip van de Nederlandse journalistiek niet ontploffen als een kruitschip.' Luid applaus valt hem ten deel.

Buiten staat Theo Bouwman, oud-directeur van de Weekbladpers, te roken. 'Ze moeten er gewoon een maandblad van maken', zegt hij. Hij heeft een rekensom gemaakt. 'Als de beste vijf journalisten van Nederland worden aangetrokken, is met een verkoopprijs van 7,95 euro een oplage van 50 duizend mogelijk.'

Heimwee naar de korte zomer van het linkse levensgevoel

In kommervolle tijden voor het weekblad werd het prikkelende boek over de gloriejaren van Vrij Nederland ten doop gehouden in het Persmuseum.

Twee kampen

Over het statuut dat de redactie zoveel macht geeft, is hij duidelijk: 'Het gevolg is groepsegoïsme die contraproductief werkt.'

Een redacteur spreekt later over een 'afschuwelijke chaos'. De redactie is uiteengevallen in twee kampen. Tweederde van de redactie schaart zich in een stemming achter een alternatief plan, een tweewekelijkse frequentie.

De minderheid die voor VN als maandblad kiest, onder wie drie chefs, krijgt het zwaar te verduren. Meerdere bronnen op de redactie maken melding van pesterijen en scheldpartijen. Het plan om een keer in de twee weken te verschijnen, wordt door de directie van de hand gewezen: financieel onhaalbaar. Het aantal abonnees zou inmiddels nog maar 15 duizend bedragen, gecombineerd met een losse verkoop van tweeduizend.

Afscheid

In een mail aan de redactie kondigt interim-hoofdredacteur Robert van de Griend op 15 juni zijn afscheid aan. Zijn afscheidsbrief lekt snel uit. Gevraagd om commentaar verwijst hij naar de mail. 'Meer kan en wil ik niet zeggen.'

In de mail schrijft hij over zijn grote dromen met het blad. 'Helaas is het me de afgelopen zes maanden niet gelukt om ze te verenigen met de alledaagse realiteit van statuten en bestuursstijlen.' Van de Griend verwijst daarmee naar de vorm van 'arbeiderszelfbestuur' bij Vrij Nederland en de opstelling van de directie.

Ruime meerderheid

Anderhalve week later schaart een ruime meerderheid van de redactie zich achter het plan om van VN een maandblad te maken. De interim-hoofdredactie, Marleen Slob en Mischa Cohen, maakt het nieuws op 27 juni bekend. Het is het resultaat van maandenlange onderhandelingen tussen de directie (Koen Clement en Hylke van der Meer) en een afvaardiging van de redactie, redactiecommissievoorzitter Harry Lensink, Henk van Renssen, Map Oberndorff, Thijs Broer en Marleen Slob.

Op slechts een paar punten onderscheidt het plan zich van de versie zoals die in december door Van Exter en Van de Griend werd gepresenteerd. De online-activiteiten worden uitgebreid. Nieuw is dat naast het maandblad jaarlijks zes specials worden uitgegeven. Een derde poot van het oorspronkelijke plan, een samenwerkingsverband voor onderzoeksjournalistiek met andere media, is weggevallen.

'Er is de afgelopen maanden heel goed samengewerkt en we hebben een mooi resultaat bereikt', zegt Lensink. Over de vermeende pesterijen van andersdenkenden op de redactie zegt hij: 'Baarlijke nonsens.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden