Boekrecensie Mihail Sebastian

Na 84 jaar zijn de zorgen van de Joods-Roemeense Mihail Sebastian nog altijd actueel (vier sterren)

Na 84 jaar krijgt de autobiografische roman van de Joods-Roemeense Mihail Sebastian een voortreffelijke Nederlandse vertaling. Zijn zorgen zijn nog altijd actueel.

Beeld Typex

Wie weet dat een schrijver Joods was, in 1907 in Roemenië werd geboren en daar in 1945 omkwam, koestert vermoedens over de doodsoorzaak, maar Mihail Sebastian, geboren Iosef Hechter, werd niet vermoord maar overreden. Deze schrijver, die ternauwernood de Holocaust overleefde, liep in Boekarest onder een vrachtwagen van het Rode Leger.

Van een auteur die net zo bekend had kunnen worden als Primo Levi of Imre Kertész, resteerde een oeuvre van jeugdwerk uit het interbellum, in het Roemenië van na 1945 de facto enkele toneelstukken die op het repertoire bleven staan. Dat Sebastian een halve eeuw na zijn dood alsnog wereldberoemd werd, had alles te maken met het verstrijken van het embargo op het dagboek dat hij tussen 1935 en 1944 had bijgehouden. Dat dagboek veroorzaakte vijftig jaar na het verongelukken van de auteur éérst een schok in Roemenië en vervolgens daarbuiten.

Vernietigingsfantasieën

Aan de hand van pijnlijk concrete ervaringen beschrijft Sebastian hoe grote denkers en schone geesten in Boekarest diep in de antisemitische drek wegzakken – door denkfouten, verblinding, opportunisme of een morbide modebewustheid. In dit Europa van niet eens zo lang geleden is antisemitisme geen liefhebberij van internettrollen, jihadi’s en haatimams, het tiert welig in bovengrondse salons en vloeit in vele variaties uit de monden van ogenschijnlijk respectabele Europeanen.

Dit Europa had Sebastian al beschreven in een tijdens zijn leven gepubliceerde autobiografische roman. De herontdekking daarvan vloeide voort uit het succes van het dagboek. Anno 1934 bleek Sebastian niet alleen te hebben geregistreerd dat Europeanen in de ban waren van vernietigingsfantasieën in het algemeen en antisemitisme in het bijzonder, hij voorspelde ook waar het op uit zou lopen.

84 jaar later verschijnt deze roman in een voortreffelijke Nederlandse vertaling van Jan Willem Bos. De titel, Sinds tweeduizend jaar, is een directe referentie aan de duurzaamheid, hardnekkigheid en variabiliteit van Jodenhaat. In het dagelijks leven van de hoofdpersoon zijn antisemitische bejegeningen zo gewoon dat hij ze vergelijkt met het getik van de klok in zijn eenkamerappartement. Slechts af en toe hoort hij dat nog, als ‘het getande getik’ zich ‘uit de roerloosheid’ losmaakt, en hij beseft dat mensen op straat en in salons andere mensen dood wensen, onder wie hem.

Een curieus historisch feit is dat de oorspronkelijke Roemeense editie een ongegeneerd antisemitisch voorwoord bevatte. Sebastian had zijn vroegere intellectuele mentor, filosoof en wiskundige Nae Ionescu, voor een inleiding benaderd, maar deze was inmiddels zelf overtuigd geraakt van het Joodse gevaar. Zonder de roman te hebben gelezen en zichzelf als personage te hebben herkend, leverde hij een tekst aan met zinnen als: ‘De Messias is gekomen, Iosef Hechter, en jij hebt hem niet herkend.’ Omdat het voorwoord onbedoeld illustratief was voor de thematiek, besloot Sebastian het te publiceren.

Zowel de intellectueel als de privépersoon Sebastian stonden in het interbellum veel en vaak alleen, en het mag weinig verbazing wekken dat de ik-figuur uit Sinds tweeduizend jaar zich tussen zionistische en marxistische Joodse leeftijdsgenoten nauwelijks meer thuis voelt dan tussen antisemitische denkers. Sebastian betoont zich bijna visionair in het voorspellen van de problemen die zullen voortvloeien uit ‘een Joodse staat in Palestina’, de droom in zionistische kringen in het Boekarest van tachtig jaar geleden.

Monsterlijk 

Tijdens een verblijf in Parijs wordt de ik-figuur iets fascinerends gewaar. In Boekarest wordt hij als ‘typische Jood’ beticht van scepticisme en rationalisme, van Franse antisemieten hoort hij juist dat hij als ‘typische Jood’ te warmbloedig en te pathetisch is om in staat te zijn tot helder nadenken. Conclusie: ‘Op sommigen kunnen we monsterlijk helder overkomen en op anderen juist monsterlijk pathetisch.’

Het is de voornaamste boodschap van Sinds tweeduizend jaar: uit een antisemitisch discours leer je welke grieven in een bepaalde tijd op een bepaalde plaats de boventoon voeren, verder zijn antisemieten meestal net zo verschillend als de leden van het volk dat ze hekelen. Sebastian ontmoet ‘antisemieten zonder meer’ en ‘antisemieten met argumenten’ en prefereert de eerste, want ‘tussen hen en mij bestaan geen misverstanden’. Probeer maar eens misverstanden uit de weg te ruimen in dialogen met antisemieten die beargumenteren dat ze de nationale soevereiniteit tegen Joods geld in bescherming willen nemen. Die laten zich niet overtuigen door het tegenargument dat bijna alle Joden in het Roemenië van het interbellum ‘onfortuinlijke nooddruftige handwerkslieden’ zijn. Antisemieten met argumenten ontkennen ook gegarandeerd dat ze in een traditie staan. Uit Sinds tweeduizend jaar: ‘Natuurlijk, het antisemitisme van 1933 is economisch van aard, en dat van 1333 was religieus. Maar dat is omdat de essentiële norm van die eeuw religie was, terwijl de norm van dit tijdsgewricht de economie is. Als morgen het sociale stelsel niet op godsdienst zal zijn gestoeld en evenmin op politiek of economie, maar – ik zeg maar wat – op imkerij, dan zal de Jood worden veracht vanwege het houden van bijen.’

Met die zin uit 1933 kunnen we ons voordeel doen in 2018, waarin ‘Joodse imkers’ worden gehekeld door genootschappen zo divers als salafisten, alt-rightdenkers en kringen rondom Jeremy Corbyn en Dyab Abou Jahjah. Veel uit Sinds tweeduizend jaar is na 84 jaar nog helemaal actueel.

Mihail Sebastian - Sinds tweeduizend jaar.
Uit het Roemeens vertaald door Jan Willem Bos.
De Bezige Bij; 318 pagina’s; € 19,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.