achtergrondBayreuth en de Wagner-bloedlijn

Na 144 jaar dreigt de Wagnerclan weg te vallen uit de festivalleiding van de Bayreuther Festspiele

De stamboom van de Wagner-dynastie.Beeld Studio V

Over de Wagner-dynastie kun je een opera schrijven: Wagnerdämmerung, met Wagneriaanse trefwoorden als overspel, haat en verraad.

Het zal ook eens niet. In de zomer van 2020, als het klassiekemuziekleven zieltoogt, het festivalwezen crepeert en de operakunst zowat stikt, zelfs in die zomer moet worden bericht over het Wagnerfestival in de Zuid-Duitse provinciestad Bayreuth.

Niet dat het festival eind juli is begonnen. Corona haalt een streep door het jaarlijkse operafestijn, dat sinds 1876 exclusief is gewijd aan het werk van de stichter, de componist Richard Wagner.

Dat de Bayreuther Festspiele desondanks de krant halen, komt door een dreigend dynastiek drama. In april werd bekend dat directeur Katharina Wagner (42), achterkleindochter van Richard, haar taak ernstig ziek moest neerleggen. Wat ze onder de leden heeft is onbekend.

Sindsdien rinkelt bij Bayreuthwatchers het alarm. Stel je voor: na 144 jaar onafgebroken bemoeienis kan de Wagnerclan zomaar wegvallen uit de festivalleiding. Het zou de troonsafstand betekenen van een vorstelijk geslacht, het afscheid van een bloedlijn. En wie weet een punt achter familieveten en schandalen.

Want ja, over de Wagners kun je een opera schrijven. De trefwoorden hadden stamvader Richard maar al te vertrouwd in de oren geklonken: overspel, haat en verraad. Een titel van de soap hebben we al: Wagnerdämmerung, met een knipoog naar Wagners muziekdrama Götterdämmerung, over een godenfamilie die teloorgaat. Hier alvast de synopsis in vijf bedrijven.

Wagnerdämmerung, de hoofdpersonen

Richard (1813-1883), componist

Cosima (1837-1930), vrouw van Richard

Siegfried (1869-1930), zoon van Richard en Cosima

Winifred (1897-1980), vrouw van Siegfried

Adolf H. (1889-1945), fan van Richard

Wieland (1917-1966), zoon van Siegfried

Wolfgang (1919-2010), zoon van Siegfried

Eva (1945), dochter van Wolfgang

Katharina (1978), dochter van Wolfgang

Eerste akte: Wie is de vader?

Richard Wagner moet raden naar zijn verwekker. Misschien is het de man van zijn moeder: Carl Wagner, een politieklerk in Leipzig die overlijdt als Richard vier maanden oud is. Evengoed kan het Ludwig Geyer zijn, de kunstschilder en acteur met wie de bakkersdochter Johanna binnen de kortste keren hertrouwt.

Ook Richard vindt de liefde aan het toneel. Helaas hangt zijn huwelijk met de actrice Minna Planer van affaires en ruzies aan elkaar. ‘Tien dagen hel’, schrijft de componist na de zoveelste periode van strijd en verwijt.

In 1862 ontmoet hij Cosima Liszt, een dochter van de beroemde pianovirtuoos en componist Franz. Ook al is ze 24 jaar jonger en getrouwd, ze werpt zich aan Wagners voeten. Nog voor haar scheiding is geregeld, schenkt Cosima haar minnaar drie kinderen.

Het jonge gezin betrekt de pleisterverse villa Wahnfried in Bayreuth. Een idolate bewonderaar, koning Ludwig II van Beieren, heeft het huis betaald. Even gul financiert de vorst Wagners vurige utopie: een theater voor uitsluitend eigen werk. Als het Festspielhaus in 1876 opent met het operavierluik Der Ring des Nibelungen, stroomt de Europese beau monde toe.

Zeven jaar later: Wagner sterft in Venetië. Hij krijgt een hartaanval na gekibbel met Cosima over een flirt met een zangeres. Hij wordt begraven in de achtertuin van Wahnfried.

Tweede akte: De weduwe gaat over lijken

Cosima is hoe dan ook de vrucht van een erotische escapade. Op Kerstavond 1837 wordt ze geboren in een herberg aan het Comomeer. Vader Franz toert vier jaar door Europa met een gehuwde gravin, Marie d’Agoult. Aan de opvoeding van hun drie baby’s maken de twee hun handen niet vuil. Cosima groeit op in Parijs en Berlijn, onder de hoede van familie en bekenden.

Ze trouwt met een sterleerling van haar vader, Hans von Bülow, een Berlijnse pianist en dirigent. Zijn adoratie voor Wagner blijkt zo groot, dat Cosima zonder protest mag intrekken bij Richard. Om schandaal te vermijden erkent hij zelfs het vaderschap van Wagners dochters Isolde en Eva. Met de doop van hun derde kind wachten de ouders tot na de scheiding. Ze geven hem de heldennaam Siegfried.

Dankzij Cosima overleven de Bayreuther Festspiele hun schepper. Als een cerberus waakt ze over Wagners erfgoed. Daarbij schuwt ze list noch verraad. Als Isolde naar de rechter stapt om erkend te worden als Wagners kind en erfgenaam, ontkent Cosima zijn vaderschap glashard. Waarna ze het bedrijf ongedeeld kan overdragen aan Siegfried.

De magiër

De invloedrijkste operacomponist van de 19de eeuw? Met afstand Richard Wagner. Hij schreef zijn eigen libretti, greep terug op de Germaanse mythologie, definieerde een declamerende zangkunst en liet in Bayreuth zijn eigen theater bouwen. Het zou allemaal zo opwindend niet zijn als Wagner er niet van die bedwelmende, zuigende noten bij had bedacht. Als muzikale magiër heeft hij school gemaakt. Je kunt van Wagner houden of hem haten, hij laat niemand onberoerd.

Derde akte: Op de knie bij oom Adolf

Op een dag krijgt de schandaalpers er lucht van: Siegfried ist schwul. Cosima vreest het einde van de stam, maar een deus ex machina schiet te hulp. Ze heet Winifred, is 17 en Brits van geboorte. Als adoptiekind is ze grootgebracht in het gezin van de Duitse componist en musicus Karl Klindworth.

Winifred trouwt met Siegfried. En warempel, de stamhouder houdt zich kranig. Binnen vijf jaar verwekt hij twee dochters en twee zonen. Wel raakt het Wagnerbloed verder besmet: net als Richard lijdt Winifred aan virulente Jodenhaat. Ze rolt in Bayreuth zelfs de loper uit voor de Wagnerfan A. Hitler. Haar kinderen mogen paardjerijden op de knie van Onkel Wolf.

Als Siegfried in 1930 overlijdt, gaat de roddel dat Hitler wil trouwen met de schoondochter van zijn favoriete componist. Het komt er niet van, wel spekt hij jaar na jaar de festivalkas. Onder Winifred en de Führer worden de Bayreuther Festspiele de culturele schaamlap van de nazi’s.

Nog in 1975 heeft Winifred nergens spijt van. In een verbijsterend interview met de documentairemaker Hans-Jürgen Syberberg zegt ze: ‘Also, als Hitler hier nu binnenliep, was ik blij en gelukkig als altijd.’ Voor straf wordt ze verbannen uit het Festspielhaus. 

Vierde akte: Opruiming en broedertwist

Na de Tweede Wereldoorlog gaat de bezem door Bayreuth. Winifred taait af, haar zonen Wieland en Wolfgang nemen het over. Entrümpelung, opruiming, luidt het codewoord.

Wieland is van de twee het artistiekst. Als regisseur van grootvaders werk veegt hij zelfs het operatoneel schoon. Weg met de parafernalia van de gesamtkunst, zoals berenvellen, speren en helmen. Wieland werkt liever met suggestie: kale bühne, toveren met licht. Verstokte Wagnerianen mopperen dat Die Meistersinger von Nürnberg zo wel erg de kant opgaat van Die Meistersinger ohne Nürnberg.

Ook Wolfgang regisseert. Op zijn beurt tuigt hij het epos Der Ring des Nibelungen toch weer oud-Germaans op. Die regressie leidt tot een broedertwist, en Wieland en Wolfgang spelen het hard. Voortaan communiceren ze alleen nog schriftelijk. Hun kinderen mogen in de tuin van villa Wahnfried niet meer met elkaar spelen.

À propos de liefde: ook op dat terrein zetten de broers een traditie voort. Wieland beleeft menig herdersuurtje met Anja Silja, een aanstormende sopraan. Wanneer het overspel uitkomt, scheldt moeder Winifred de zangeres uit voor ‘Kurfürstendammhoer’.

Ook Wolfgang gaat vreemd. Hij verlaat vrouw en twee kinderen voor een 25 jaar jongere persassistent. In 1978 baart zij Katharina. De familiesage neemt opnieuw een wending.

Vijfde akte: Wie doet het licht uit?

Critici klagen al jaren dat over Bayreuth een grauwsluier hangt. Ja, er zijn artistieke successen, maar ook zeperds. In de slag met reguliere operahuizen leggen de Festspiele het doorgaans af. Maak het spannender, zingt het recensentenkoor. Betere zangers, regisseurs, dirigenten! 

In de zucht naar vernieuwing werpt menig clanlid zich op als redder. Eva, een dochter van Wolfgang, begint in de jaren zestig veelbelovend als regieassistent bij haar vader. Maar als ze zich beklaagt over zijn nieuwe liefde en de scheiding, is het ingerukt, mars. En Nike, dochter van Wieland, probeert tot twee keer toe de artistieke macht te grijpen. Zelfs met ruggensteun van de Vlaamse operapaus Gerard Mortier grijpt ze mis.

Wolfgang, voor het leven aangesteld, zwaait in 2008 eindelijk af. De 89-jarige schuift zijn jeugdige dochter Katharina naar voren. Maar de geldschieters van de allang niet meer zelfstandige Festspiele – gemeente Bayreuth, Bezirk Oberfranken, vrijstaat Beieren, Bondsrepubliek Duitsland – zijn de intriges zat. De halfzussen Eva en Katharina krijgen weliswaar de sleutels in handen, maar ze komen gewoon in dienst met een opzegbaar contract. Eva, moegestreden, vertrekt in 2015.

En nu is de kinderloze Katharina dus ernstig ziek. Half juli kwam het bericht dat ze in het najaar mogelijk terugkeert. Geeft ze de Bayreuther Festspiele nieuwe schwung? Stelt ze de belangen van de dynastie veilig? Of nadert het moment waarop het Wagnerfestival de Wagners uitzwaait? 

Zie voor de onlineprogrammering van het Wagnerfestival: bayreuther-festspiele.de

Lees verder

In 2015 schreven we over de heropening van het Wagnermuseum in Haus Wahnfried. Mét aandacht voor het bruine verleden.

Dirigent Hartmut Haenchen (ex-DNO, ex-Nederlands Philharmonisch Orkest) was 73 toen hij in 2016 debuteerde op de Bayreuther Festspiele. De Volkskrant was erbij

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden