Mythisch Amerika door een Europese bril

Digitaal gerestaureerd: een sprankelende nieuwe versie van westernklassieker Once Upon a Time in the West uit 1968. Wat was er ook alweer zo goed aan?

De eerste 12 minuten zijn direct al geniaal: er gebeurt helemaal niets. Drie boeven wachten op een station in the middle of nowhere op de trein, maar die is twee uur te laat. Hoeden worden over de ogen geschoven, knokkels gekraakt en acteur Jack Elam heeft als gunman Snaky last van een bromvlieg op zijn gezicht. Elams handelsmerk was zijn luie linkeroog en dat speelt hij in deze scène helemaal uit.

En maar wachten. We horen de windmolen piepen en kraken, luiken die klapperen, achteloos rollen de credits van de film door het beeld. Gek genoeg niet de titel. Die zit pas aan het einde van de allerlaatste scène. Wij begrijpen: hier worden alle Hollywoodwetten getart - daar zouden ze direct met een actiescène het verhaal binnenvallen. Maar Once Upon a Time in the West is dan ook een spaghetti-western en die kennen zo hun eigen regels.

Extreme close-ups, bijvoorbeeld, inzoomen op het wit van de ogen. Epische longshots van het landschap. Plus een soort zen-boeddhistische tijdsopvatting, dat is ook enorm Sergio Leone. Hij had dat tussen 1964 en 1966 al aangetoond met zijn zogeheten Dollartrilogie (A Fistfull of Dollars; For a Few Dollars More en The Good, the Bad and the Ugly), maar ditmaal, twee jaar later, bereikte hij een staat van perfectie.

Dan dendert een trein door het beeld. Hét signaal voor de boeven om weer alert te zijn. Die trein houdt stil bij het perron, er wordt een postzak naar buiten gegooid, maar niemand stapt uit. Althans, zo lijkt het. De trein trekt langzaam weer op, de boeven willen al rechtsomkeer maken, maar dan horen ze het geluid van een klagende mondharmonica. De vertrekkende trein werkt als het gordijn in een theater en daar staat hij dan: Charles Bronson, van professie een oudtestamentische engel der wrake.

Clint Eastwood

Nadat hij met Sergio Leones Dollar-trilogie in zekere mate naam had gemaakt, kreeg Clint Eastwood ook de rol van Harmonicaman in Once Upon a Time in the West aangeboden. Hij weigerde, had andere plannen en Charles Bronson kwam voor hem in de plaats. Blijkbaar gaf dat oud zeer, want toen Sergio Leone bij Once Upon a Time in America (1984) met Robert De Niro werkte, sprak hij: 'Anders dan Clint Eastwood is dat pas een échte acteur.' Ze bleven gebrouilleerd, maar toen de Italiaanse regisseur in 1989 aan een hartaanval stierf, herdacht Eastwood hem met Unforgiven (1992), zijn Oscarwinnende hommage aan de spaghettiwestern.

Harmonicaman Charles BronsonBeeld Filmdepot

Volgt een uiterst korte dialoog.

'En Frank?', vraagt Bronson.

'Frank stuurde ons', zeggen de boeven.

'Hebben jullie voor mij een paard meegebracht?'

'Uh... het lijkt erop dat we een paard te weinig hebben', antwoordt Snaky, duidelijk de geinponem van het stel.

Bronson schudt zijn hoofd. 'Nee, nee... je hebt er twee te veel meegebracht.'

Flits. Knal. Shoot-out. En dat alles in een oogwenk. Anders dan bijvoorbeeld Sam Peckinpah, beroemd om zijn extreem gewelddadige scènes, was Sergio Leone (1929-1989) niet geïnteresseerd in de verbeelding van geweld. Het ging hem om de aanloop ernaartoe, daar kon hij rustig een kwartier over doen. Als de stofwolken zijn opgetrokken, is het uiteraard Bronson die als enige de schietpartij heeft overleefd. De mysterieuze Harmonicaman zal door de hele film heen zwerven, maakt altijd zijn onverwachte entree van achter deuren, pilaren, gordijnen, daken - ongrijpbaar als hij is. Een man met een opdracht die een openstaande rekening uit het verleden komt vereffenen, zo voorvoel je wel.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding.)

Beeld Filmdepot
Amerika werd getoond vanuit het Europese perspectief.Beeld Filmdepot

Mythisch Amerika

Wat zich ook bijna ongemerkt voltrekt, is dat we in die eerste minuten al talloze beeldcitaten geserveerd hebben gekregen uit andere westerns. Denk aan High Noon (1952), ook met drie wachtende schutters op het perron. Daar komt de trein wél op tijd. Het afgezaagde geweer van de zwarte boef Woody Strode? Rechtstreeks geplukt van John Wayne in Rio Bravo (1959). De muzikale bijnaam van Charles 'Harmonicaman' Bronson, dat is een referentie aan Sterling Haydens personage in Johnny Guitar (1952).

Zo zal het blijven doorgaan: het hele scenario van schrijver Sergio Donati en regisseur Sergio Leone, waaraan de aankomende filmmaker Bernardo Bertolucci ook nog meeschreef, is gebaseerd op Amerikaanse westerns. In die zin is Once Upon a Time in the West een typisch Europese film. Het mythische Amerika wordt erin geportretteerd, het Amerika zoals wij Europeanen dat graag zien. Dat kun je natuurlijk niet aan Amerikanen overlaten, dat moeten wij zelf doen. Hoewel studio Paramount het budget van 5 miljoen dollar fourneerde, was de film juist daarom in Europa een veel groter succes dan in de VS. Daar moesten eerst regisseurs als Martin Scorsese en Quentin Tarantino zich uitspreken voordat Once Upon a Time in the West alsnog zijn verdiende statuur van tijdloze klassieker verkreeg.

Mythisch Amerika, alles wat ze erover konden verzinnen hebben de makers in 166 minuten film gestopt. Let wel: zonder dat ze zelf ooit het continent hadden bezocht, laat staan het Wilde Westen. Denk aan: de aanleg van een spoorlijn waarmee het achterland wordt opengebroken, deze cowboys leven in een verdwijnende wereld. De snel groeiende steden die erbij horen. De duels met lange, onheilspellende schaduwen. De superieure boef Frank, gespeeld door Henry Fonda, altijd gekleed in het zwart. Een witte hoed voor goodguy Charles Bronson. Lange jassen. Mooie paarden. Glimmende revolvers. Watertanks op poten. De archetypische rotspartijen van Monument Valley op de achtergrond, geleend uit John Fords The Searchers (1956).

En dat dan allemaal gedraaid in Spanje en de Cinecittà studio's in Rome (al werden er ook wat shots gehaald in Utah en Arizona). Nieuw was dat de film een vrouw in het Wilde Westen volgde, dat zag je niet zo heel vaak - Marlene Dietrich in Fritz Langs Rancho Notorious (1952) niet te na gesproken. Claudia Cardinale doorstaat als de weduwe Jill McBain fier alle stormen én de mannen die haar begeren, in wat we gerust de rol van haar leven mogen noemen.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding.)

De magistrale Claudia Cardinale als weduwe.Beeld Filmdepot

Ennio Morricone

En dan was er natuurlijk nog de soundtrack van Ennio Morricone. Ieder personage krijgt van de componist zijn eigen muzikale thema mee: van de mondharmonica van Bronson tot aan de atmosferische vocalen van zangeres Edda Dell'Orso zodra het om Claudia Cardinale draait. Van het album werden wereldwijd tien miljoen exemplaren verkocht, in Nederland stond deze soundtrack maanden en maanden op nummer 1 in de LP Top 20. Presentator Willem van Beusekom, de Giel Beelen van zijn tijd, zal er horendol van zijn geworden om telkens maar weer in zijn radio-uurtje een track van Once Upon a Time in the West te moeten draaien. Maar het is waar: de plaat voldoet aan alle wetten die bij een soundtrack horen. Zodra je de muziek hoort, zie je de beelden voor je en bekijk je de film zonder geluid, dan hoor je als vanzelf de muziek in je hoofd. Zo zijn Sergio Leone en Ennio Morricone onlosmakelijk met elkaar verbonden, een samenwerking die de film naar een hoger plan tilt.

De digitaal gerestaureerde versie van Once Upon a Time in the West draait vanaf vandaag in 16 zalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden