Mythe verslaat de werkelijkheid

De biografie die Adam Feinstein schreef van de Chileense dichter Pablo Neruda maakt, vermoedelijk geheel tegen de bedoelingen van de auteur in, twee dingen duidelijk....

Michaël Zeeman

Dat maakt Pablo Neruda - A Passion for Life niet overbodig, zeker niet. Feinstein is een Britse journalist, gespecialiseerd in de literatuur van de Spaanstalige landen, en hij heeft met de nauwgezetheid, nuchterheid en ijver die zo kenmerkend zijn voor de wijze waarop het genre in zijn cultuur wordt beoefend, Neruda een nette biografie gegeven. Feiten uitgezocht of gecontroleerd, al het oorspronkelijke werk in handen gehad, herinneringen en tijdsbeelden van derden gelezen en de kritische literatuur over het werk van zijn held goeddeels bestudeerd. Dat alles netjes ingekookt en met een redelijk vlotte pen uitgeschreven. Iedere Engelstalige dichter van enig gewicht heeft ten minste één biografie, zo'n biografie heeft Neruda nu ook: de eerste, in het Engels, opmerkelijk genoeg.

Het opmerkelijke zit in de scheve verhouding tussen de grote belangstelling voor de auteur en zijn werk enerzijds, en de kennelijk geringe behoefte aan diens min of meer objectieve levensverhaal anderzijds. Pablo Neruda is een mythe, een mythe waarin leven en werken van een dichter verweven zijn tot een autonoom verhaal waarvan de juistheid er niet zoveel toe doet - en misschien had hij ook beter een mythe kunnen blijven. Zelf heeft hij daar, met zijn autobiografie Ik beken ik heb geleefd erg zijn best voor gedaan. Dat boek is zo aardig, dat je er graag iedere anekdote uit zou willen geloven, of liever gezegd: dat het er helemaal niet toe doet of die herinneringen en anekdotes feitelijk juist zijn.

Over zijn poëzie is onnoemelijk veel geschreven, zeker in de jaren direct voorafgaand en die direct volgend op de toekenning van de Nobelprijs voor de Literatuur aan hem, in 1971. Hij is lange tijd de lieveling geweest van vertalers, duiders en voetnotenplaatsers, de cryptogrammenoplossers van de literatuur.

Die hadden, denk ik, indertijd vooral zo'n zin in hem omdat Neruda goed was, dat wil zeggen: moreel en politiek goed in de strijd tussen goed en kwaad in Latijns Amerika. Die strijd was door westerse intellectuelen geadopteerd als proeftuin van hun hemelbestormende ideologieën; denk terug aan de acties van de jaren zestig en zeventig, Argentinië, Chili, Nicaragua. Op een comfortabel verafgelegen continent vond een oerstrijd plaats en die strijd kende een charmante en overtuigende held, een held die bovendien gedichten schreef en boeken las.

Gedichten voor arbeiders: ook dat nog. Feinstein verhaalt van de ommekeer in Neruda's leven en denken, die kwam toen hij op een avond in het najaar van 1937, net terug uit het buitenland en op de besmettelijke leeftijd van 33 jaar, poëzie voorlas bij een vakbondsvergadering. Snoezig idee, vanzelfsprekend, maar geen reden voor een wedergeboorte. Dat was trouwens al de tweede ommekeer in zijn leven en denken; de eerste had hij ondergaan toen kort daarvoor zijn vriend en collega Federico Garcia Lorca in Spanje was vermoord.

Zoveel zin in cruciale belevenissen in zo korte tijd, daar worden iemands gedichten meestal niet beter van. Omdat Feinstein een tamelijk primitieve opvatting over poëzie heeft - poëzie boekstaaft belevenissen - citeert hij veel, en dat citeren heeft een onthutsend effect. Er is bijna geen regel van Neruda bij die het nog zonder aantekeningen kan stellen; zonder die aantekeningen zijn die regels haast niet te volgen, laat staan te appreciëren, vanwege de bombast, de clichés en de gezochte vergelijkingen. Met die aantekeningen erbij trouwens ook niet. Feinstein leest Neruda's gedichten letterlijk, en ik vrees dat er ook niks anders op zit: veel meer dan opgedofte tijdsberichten lijken het niet te zijn.

De vlijt van de annoteerders komt daardoor in een ander licht te staan, net als de nauwgezetheid van de biograaf. Krijgt een dichter doorgaans zijn biografie en zijn voetnoten vanwege het belang van zijn gedichten, bij Neruda lijkt het omgekeerde aan de hand te zijn: hij was van belang en over dat belang kunnen die gedichten wellicht iets zeggen. De mythe wint het met glans van de werkelijkheid, en het ware levensverhaal, het curriculum vitae dat onder de biografie ligt, lijkt wel bedoeld als generale repetitie voor die mythe.

Dichter was hij en diplomaat, twee disciplines om bij uitstek te wantrouwen. Als dichter was hij prompt een succes; al met zijn eerste bundels trok hij veel luisterend publiek. Armoe en werkschuwheid dreven hem in de diplomatieke dienst, aanvankelijk op consulaire buitenposten in Azië, pas later op aanzienlijker plekken. Zijn tijd spendeerde hij aan gezellige avonden met de literaire bohème, aan de bijbehorende politieke opwinding en aan vrouwen. In Spanje bekeert hij zich, tijdens de burgeroorlog, tot het communisme, een geloof dat hij tot en met het bikkelharde stalinisme zal blijven belijden.

Feinstein heeft zijn vriendschappen en verhoudingen tot in de details uitgezocht. We weten nu wat hij las, met wie hij optrok en met wie hij sliep of juist de nachten doorwaakte. Daar heeft Neruda in Ik beken ik heb geleefd zelf echter ook al veel over verteld - Feinsteins ondertitel, 'A Passion for Life', echoot de dwingende richting waarin het zelfportret de lezers al gebonjourd had. Veel verschil tussen portret en zelfportret is er derhalve niet, zij het dat Feinstein Neruda's gangen is nagegaan.

En, jawel, er kloppen dingen niet. Schrijft Neruda dat hij tijdens een feestje een vrouw nam op het dak van het feesthuis, met Lorca als wachter, dan blijkt die vrouw daar achteraf anders over te denken. 't Zijn armzalige correcties, die Feinstein tot Leporello maken tegenover Neruda's Don Giovanni. Hij controleert de boekhouding, Neruda viert feest. Maar als het eropaan komt heeft Feinstein Neruda hard nodig: het verhaal dat de boekhouding vertelt is verkieslijker dan de uitkomst, en dat verhaal heeft Neruda al meesterlijk opgeschreven.

Dichter ontmaskerd, mythe gered.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden