Muziekleven in Kaapstad opgebloeid

De vijfde aflevering van het North Sea Jazz Festival Cape Town viel samen met de viering van tien jaar democratie in Zuid-Afrika....

Tasha is thuis. 'Cape Town! I am home! I'm home!', roept ze tijdens het openluchtconcert van haar band Tasha's World op het volle Green Market Square in het hart van Kaapstad. Dat gevoel van Natasha Slagtand met haar Surinaamse herkomst hebben veel musici met verre voorouders in Afrika die optreden op het North Sea Jazz Festival Cape Town. Deze vijfde aflevering nog meer dan anders: Zuid-Afrika viert deze maand tien jaar democratie.

Spelen in Afrika heeft iets magisch voor veel jazz-musici: daar liggen de wortels van de zwarte muziek. En de Zuid-Afrikanen zelf hebben een grote dorst naar de muziek waarvan ze tijdens de apartheid grotendeels waren verstoken. Die twee gedachten voedden de droom van oud-fotograaf Rashid Lombard: hij wilde het eerste internationale jazzfestijn in Afrika organiseren en wel meteen van het type North Sea Jazz Festival in Den Haag.

Lombard kreeg directeur Theo van den Hoek zo gek om te helpen met geld, expertise en opleiding van Afrikanen en in 2000 was het zover. De dependance van het festival in Den Haag (dat in 2006 naar Rotterdam verhuist) is sindsdien gestaag gegroeid, zegt Lombard. Experiment geslaagd; het festival wordt voortgezet.

Vorig jaar werd voor het eerst quitte gedraaid – de eerste drie afleveringen maakten een verlies van 1,5 miljoen euro, schat Lombard. Voor dit jaar hoopt hij op enige winst. Het aantal bezoekers is gestaag gestegen van drieduizend per avond tot 15 duizend dit jaar. De betonnen kolos van het Goede Hoop Centrum is ingeruild voor het gloednieuwe Cape Town International Convention Centre. Wel wat duurder, zegt Lombard, maar met een extra podium, vijf nu. Was de eerste aflevering nog een simpele versie van het sjabloon Den Haag, nu is het festival in Kaapstad volwassen. Grote menigten schuiven over de gangen en door de moderne concertzalen, de grote met videoschermen. De Amerikaanse bassist Stanley Clarke speelt virtuoos voor een hal vol uitgelaten publiek.

De zaal met comfortabele stoelen waar zangeres Cassandra Wilson, ook uit de VS, optreedt is vol en bewakers hebben moeite de deuren voor oprukkende bezoekers gesloten te houden. Bij Miriam Makeba, Zuid-Afrika's trots, eveneens. Maar Lombard wilde nog meer: het festival moest de muziek in Zuid-Afrika nieuw leven inblazen, weer een jazzsfeer scheppen met podia en musici en een publiek dat er weer op uit gaat. Niet precies zo als in de gloriejaren een halve eeuw geleden, maar toch. In de tijd rond het festival droogt het clubleven op, tot zijn spijt. Maar verder vindt hij het muziekleven opgebloeid; daarvan wil hij wel een deel van de eer opeisen.

'Musici kunnen nu veel meer spelen dan vroeger. En wordt meer eigen muziek gemaakt. Tot voor kort speelden de meeste bands covers van westerse muziek. Maar dat wil ik niet op het festival. Veel jonge bands zijn eigen muziek gaan schrijven omdat ze eens op het festival willen optreden. Dat is hip geworden. Net als erheen gaan. Vaak gaat het niet eens om de muziek, maar om gezien te worden. Zo ontstaat een jazzcultuur.'

Op het festival spelen een aantal van die nieuwe groepen uit ZuidAfrika. De diversiteit is groot. Tumi en The Volume is pure hiphop, in de Zuid-Afrikaanse variant van de populaire 'kwaito'. Mark Fransman's Strait en Narro mengt zoete melodien met samples en hard swingende passages. Freshlyground brengt een frisse mengeling van jazz en wereldmuziek, met viool, mbira (Afrikaanse duimpiano) en een hoofdrol voor de aangrijpende zangeres Zolani Mahola, die moeiteloos van traditionele Afrikaanse zang in vrije improvisatie overgaat.

Vier blonde jongens vormen Breakfast Included. Ze zijn opgeleid aan de prestigieuze universiteit van Kaapstad. In een zaaltje van het museum met veel opgezette dieren geven zij een workshop van het festival. Ze spelen met veel flair westerse mainstream. In de zaal zitten een stuk of tien zwarte jongeren uit de townships. Hebben ze misschien vragen? 'Waar kan ik mijn basgitaar laten maken? Waar kan ik pianoles nemen?' De academisch gevormde musici geven tips.

Zo moet het festival ook sociaal wat betekenen. De hele vorige week zijn er workshops geweest voor schoolklassen. En voor de inwoners van Kaapstad die zich geen kaartje kunnen veroorloven is er voorafgaand aan het festival het gratis concert op Green Market Square, met twee Kaapse jeugdbands, de Cubaanse groep Eclipse en Tasha die van haar liefde voor Afrika getuigt en de menigte met haar soul en Bob Marley-nummers aan het deinen krijgt. De daklozen die hier normaal 's avonds bivakkeren krijgen broodjes uitgereikt.

Hotep Galeta, pianist en jazzprofessor, organiseert de workshops. Hij begon zelf te spelen in de bloeitijd van de Kaapse jazz in de jaren vijftig en is nu de jazzleraar van de stad.

De belangstelling onder jongeren groeit, zegt hij. De oude muziek, de mbaqanga, was vergeten. Die brengt hij terug in de herinnering. Hij en andere oude rotten spelen weer regelmatig. Je moet weten waar je vandaan komt om nieuwe muziek te maken.

Op het festival speelt hij met een in Kaapstad legendarisch beboptrio voor een grote zaal enthousiaste fans. En ook met jazzgrootheden James Moody en Jackie McLean, die een ode brengen aan Afrika. Andere oude rotten op het festival zijn Makeba en pianist Abdullah Ibrahim.

Toch is bij weinig groepen de mbaqanga terug te horen. Alleen in de fusion van de Ngcukana Brothers zijn af en toe vlagen te onderscheiden van het springerige ritme, maar zij zijn dan ook zoons van de oude meester Mra Ngcukana, fameus in de jaren zestig en zeventig. Bij de jongere bands: weinig of niets.

De jonge, begaafde trompettist Feya Faku speelt met oude helden als Winston Mankunku Ngozi, maar op het festival speelt zijn eigen kwintet klassieke jazz zo uit de school van Winton Marsalis. Pas in het laatste nummer brengt hij een 'song for my fathers', mbaqanga in een nieuwe gedaante: de dansmuziek uit de zwarte woonoorden is een ballad geworden.

Op het festival is een werkelijke wedergeboorte voorbehouden aan een fusiongroep: Sakhile, toonaangevend in de jaren tachtig. De groep viel in 1992 uiteen. Nu hebben de vier van de originele leden Sakhile heropgericht. De grote hal van het festival biedt hen een publiek van duizenden.

De nieuwe zanger en het nieuwe mannenkoortje zijn niet overtuigend maar de vier oudgedienden spelen alsof ze nooit uit elkaar zijn geweest. Ze worden voortgestuwd door het publiek dat bij elke solo gilt van vreugde. Basgitarist Sipho Gumede vanaf het podium: 'Hi, ik hoor dat jullie ook nog houden van je eigen muziek.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden