Muziek om te janken

Aan het eind van het jaar komen ze weer langs in de Top 2000 en Radio4daagse: al die platen met al die herinneringen en al die emoties....

Het grijpt je binnen een seconde. Opeens, onverwacht. Je hoort ergens een paar toontjes, gewoon een kleine drieklank, en dan zit er dat ene dalende nootje bij en je weet het meteen: Sealed with a kiss. Het is weer 1972, je bent weer 12, bijna 13, en in de kantine van de manege draait de instructeur dat liedje op de jukebox. Altijd dat ene liedje. Het ruikt er naar stro en paardenzweet en je hoort Bobby Vinton. ‘I’ll send you all my love everyday in a letter. Sealed with a kiss.’

In 2007, 35 jaar later, staat Bobby Vinton op plaats 1393 in de Top 2000 van Radio 2. Niet zo’n hoogvlieger als de onbetwiste nummer 1, Bohemian Rhapsody van Queen, of de onverwachte nummer 1 in 2005, Avond van Boudewijn de Groot. Maar wel altijd goed voor die ene persoonlijke herinnering. Sealed with a kiss ruikt nog steeds naar stro en naar paardenzweet.

Muziek, herinnering en emotie zijn een sterke drie-eenheid. Dat verklaart voor een groot deel ook het succes van typische eindejaarsprogramma’s als de Top 2000 op radio 2 en de klassieke Radio4daagse op radio 4. Luisteraars kunnen stemmen op hun favoriete nummers (Top 2000) of ze aanvragen (Radio4daagse) met hun herinneringen erbij. De site van de Top 2000 heeft er zelfs een verhalenarchief voor. Zo hoor je de laatste dagen van het jaar niet alleen de muziek die wij met z’n alleen het liefste horen, maar de verhalen bij elkaar vormen ook zoiets als een collectieve herinnering en beleving van een bepaalde periode.

‘Muziek is een sterke drager van herinneringen’, zegt Henkjan Honing. Het bijzondere is volgens de universitair hoofddocent muziekcognitie aan de Universiteit van Amsterdam dat muziek zowel autobiografische herinneringen kan oproepen (die middag in de strandtent waar ik Summertime hoorde) als emotionele (en ik voelde me zo gelukkig).

Dát muziek zo werkt, weet iedereen die graag naar muziek luistert. Maar luisteraars weten veel meer dan ze zelf denken, vertelt Honing, die op 16 december een lezing houdt over de geheime vaardigheden van de gewone luisteraar. ‘Mensen zeggen vaak dat ze niet muzikaal zijn, maar ze weten feilloos welke cd in hun kast ze in een bepaalde stemming willen horen. Ze weten dus precies hoe ze met muziek hun stemming kunnen reguleren.’

Alleen hóe het werkt, is lastiger aan te wijzen. Psycholoog Ad Vingerhoets, bijzonder hoogleraar aan de Universiteit van Tilburg, deed vorig jaar onderzoek naar de emotionele effecten van de nummers in de Top 2000 en hij spitste zich onder meer toe op het huilgedrag bij het luisteren naar muziek. Daaruit bleek dat Papa van Stef Bos een absolute tranentrekker is en dat ook Geen kind meer van Karin Bloemen, over de dag dat je moeder sterft, op dat punt hoog scoort. Huilen is een vorm van gehechtheidsgedrag dat je als kind ontwikkelt en blijkbaar is de band met onze ouders een gevoelig onderwerp, concludeert Vingerhoets. Maar welke noten er nou precies toe bijdragen dat we bij die liedjes in huilen uitbarsten, weet hij ook niet.

‘Er zijn diverse theorieën over de relatie tussen emotie en muziek, maar als je kijkt naar empirisch onderzoek, dan is het een chaos’, meent Honing. ‘Je kunt niet aantonen dat een grote drieklank bij iedereen vrolijkheid opwekt. Zeker niet als je kijkt in andere culturen. Of bij kinderen die nog niet zo veel ervaring hebben met onze muzikale conventies.’

Toch wil dat niet zeggen dat het niet uitmaakt wat voor muziek je speelt. Onderzoek uit de jaren negentig aan de Britse universiteit van Keele toonde aan dat mensen exact konden aanwijzen op welke plekken in een muziekstuk ze een sterke lichamelijke reactie kregen als kippenvel, een brok in de keel, rillingen over de rug of tranen in de ogen. Weliswaar betrof dit mensen met een muzikale achtergrond (amateur- en beroepsmusici) die gewend waren deze verschijnselen op te merken in relatie tot muziek en ze te benoemen, maar het toont wel aan dat er specifieke plekken zijn waar die emotie zit. De uitroep ‘Barrabam’ in Bachs Matthäus Passion is een uitgesproken kippenvelmoment, en aan het begin van het derde deel van Rachmaninovs Tweede symfonie vloeien de tranen rijkelijk.

Kijk je naar de muzikale eigenschappen dan zijn er wel bepaalde kenmerken. Het Barrabam-moment wordt gekenmerkt door een abrupte inzet van het hele koor en een plotselinge harmonische verandering. Het derde deel van Rachmaninovs Tweede symfonie begint met langzame melodische lijnen.

Dat betekent niet dat deze eigenschappen áltijd dezelfde emotionele uitwerking hebben. Waar het volgens Honing om gaat, is dat er op zo’n emotioneel geladen moment iets gebeurt wat het verwachtingspatroon van de luisteraar omvergooit. ‘Je hebt de structuur van het stuk nodig om dat muzikale verwachtingspatroon te creëren, de structuur draagt de emotie, en op het moment dat de verwachting van de luisteraar wordt geschonden, krijg je een ontlading die zich uit een fysieke reactie.’

Emotionele reacties ontstaan dus zowel bij vocale muziek, waar de tekst een belangrijke rol speelt, als bij instrumentale muziek, waar je van alles bij kunt bedenken. ‘De luisteraar geeft de betekenis’, aldus Honing. Daardoor hecht muziek zich ook zo goed aan bepaalde gebeurtenissen en momenten. Muziek is een open emotie-katalysator waar je als luisteraar elk verhaal aan vast kunt knopen dat je wilt. Of het nu het kippenvel is bij de jongenssopraan uit het Miserere van Allegri, of een dikke keel bij Marco Borsato – emotie is niet kieskeurig in muzikale smaak en ook al hoor je dat ene stuk honderden keren, zo’n moment blijft je verrassen. Elke keer weer.

Klassieke Top 400

Klassieke Top 400
De Radio4daagse, die dit jaar voor de zesde keer plaatsheeft, is geen ‘best of’-lijst zoals de Top 2000, maar een 4 dagen durend verzoekplatenprogramma met verhalen van luisteraars waarin ze hun keuze motiveren. De meest voorkomende redenen om een muziekstuk aan te dragen is dat mensen het hebben leren kennen in hun kindertijd, of dat het het eerste klassieke stuk is dat ze bewust hebben gehoord, vertelt Corine Rietveld, zenderproducer van Radio 4. Andere motivaties: muziek die tijdens een vakantie of reis is ontdekt en daar herinneringen aan oproept, herinnering aan een concertbezoek, herinnering aan een overledene, muziek die degene die het aanvraagt zelf uitvoert of heeft uitgevoerd, spirituele ervaringen. Rietveld heeft zo’n 8000 verzoeken ontvangen en ongeveer de helft daarvan met een begeleidend verhaal.

Klassieke Top 400
Al is de Radio4daagse geen ranglijst, Johann Sebastian Bach is met voorsprong de meest gevraagde componist (12 procent van alle aanvragen), en dan met name zijn Matthäus Passion. ‘Er is niet één specifiek deel eruit waar mensen naar vragen. Ze willen het slotkoor horen, of juist het begin. En natuurlijk krakers als ‘Blute nur’.’ Op twee staat de Hohe Messe en op drie de Vier letzte Lieder van Richard Strauss. ‘Opvallend is ook dat er veel vocale muziek wordt gevraagd, 42 procent van alle aanvragen, terwijl we de rest van het jaar zo vaak horen dat we te veel vocale muziek draaien.’

Top 2000

Top 2000
Oliebollen, champagne, vuurwerk en de Top 2000. Het hoort er allemaal bij aan het einde van het jaar. ‘De Top 2000 is in tien jaar een vaste waarde geworden’, zegt presentator Frits Spits die zo ongeveer het hele repertoire van de Top 2000 heeft zien komen.

Top 2000
‘Waaraan muziek blijft haken is een onoplosbare vraag. Maar je deelt de ervaring met elkaar. In deze geïndividualiseerde samenleving schept muziek een band. Mensen herkennen elkaar erin, ze kunnen er met elkaar over praten. Dat is het geheim van de Top 2000. Het zijn ontmoetingsplaten. Het is een amalgaam van herinneringen.’

Top 2000
Satisfaction van de Rolling Stones, om een monument te noemen, is voor Spits altijd verbonden aan die ene kroeg in Haarlem, 1965. ‘Ik was een heel bleu jongetje. Ik stond daar met een vriend en hoorde voor het eerst dat nummer. Het was onvoorstelbaar, alsof m’n hart stilstond. Altijd als ik het hoor, ben ik weer in die kroeg en mijn herinnering draait mee met de plaat.

Top 2000
‘Ja, waar gebeurt het? Wat zijn de momenten die je altijd weer wilt horen? In Eloise van Barry Ryan wanneer hij zingt dat hij op zijn knieën voor haar gaat. Dat raakt me altijd weer. Of in A very good year van Frank Sinatra, als hij aan het eind zingt ‘I’m in the autumn of my year’. Kippenvel.

Top 2000
‘Het mooie van de Top 2000 is dat de samenstelling niks uitmaakt. Sinatra past zonder problemen na Metallica. Je vindt niet alles mooi, maar in dat verband is wel alles goed. Die sfeer, zo naar de laatste momenten van het jaar, als al die platen voorbijkomen, dat is zo’n bijzonder gevoel. De muziek draagt je naar het eind. Schitterend. Dat blijft mooi.’

Top 2000
En het is ook mooi geweest. ‘Dit is wel de laatste keer dat ik het ga doen’, zegt de eminence grise onder de discjockeys. ‘Ik ben 60 geworden. Het is goed zo.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden