MUZIEK MAKEN MET EEN KOELKAST

In studio Steim kun je muziek maken met alles. Een nieuwe directeur haalt nu ook de dancescene binnen...

'Als Peter Greenaway niet aan het werk is kunnen we wel even een kijkjenemen bij zijn installatie.' Michel Waisvisz steekt zijn hoofd om de hoekvan de concertzaal van Steim, waar de Britse filmregisseur aan zijn jongsteproject werkt - 'een soort opera die dit najaar wordt uitgevoerd in eenvilla in Genua'. Dan schudt de directeur van dit Amsterdamse instituut voorexperimentele elektronische muziek zijn hoofd. 'Helaas, niet storen. Peterzit vlak voor de deadline.'

Dan maar naar een van de drie flexibele geluidsstudio's in denaastgelegen gang. Deze ruimte is gevuld met tafels met elektrischekookplaatjes, koffiezetters en andere keukenapparatuur. In de hoek staatzelfs een professionele spoelbak - eerder de Steim-kantine dan eengeluidsstudio. Maar uit het plafond bungelen microfoons. Ook aan dezoemende koelkast en de sapcentrifuge zijn kleine microfoons vastgeplakt.'In deze sonic kitchen onderzoekt een producer, ik meen uit Zwitserland,in hoeverre je muziek kunt maken met keukenapparatuur.'

Een opera van Peter Greenaway of muziek maken met een koelkast, het isSteim (Studio voor Elektronische Instrumentele Muziek) ten voeten uit. Bijde oprichting in 1969 was dit instituut meteen al de luis in de pels vande gevestigde elektronische muziekwereld. 'Dat was zo'n theoretisch kliekjewaar alles draaide om analyseren en begrijpen. Het hoofd was belangrijkerdan het lijf. Onzin. Muziek maak je met je handen. Of je voeten voor mijnpart.'

Het idee om 'de elektronische muziekwereld te laten kennismaken metzweet' kreeg Waisvisz na een LSD-trip in de jaren zeventig - van Steim hadhij toen nog niet gehoord. 'Ik kon muziek maken door de tonen die ik doorde kamer zag zweven, aan te raken. Dat wilde ik ook in het echt, mételektronische instrumenten. Omdat zulke instrumenten niet bestonden,besloot ik ze te gaan maken.'

Inmiddels is Waisvisz al weer zo'n twintig jaar de drijvende krachtachter Steim. Nog steeds draait alles om het ontwikkelen van nieuwemuziekinstrumenten - van gecompliceerde software tot een 'elektronischehandschoen' waarmee frequenties en ritmes van klanken kunnen wordengemanipuleerd. 'Alles kan, alles mag, mits het maar elektronisch is.'Eigenlijk stelt Waisvisz maar één voorwaarde: 'Elk project dat webeginnen moet een concreet doel hebben. Dat kan een instrument zijn, maarook een eenmalig optreden. En geen vuistdikke scripties dus.'

Aanbeland in de werkplaats ('ons laboratorium') pakt hij een harpwaarbij de snaren als een spinnenweb over de ovalen hals zijn gespannen.Aan elke snaar zit een sensor die meebeweegt. 'Je kunt er letterlijkontelbare klanken mee maken door één of juist meerdere snaren te strelenof er aan te plukken of te trekken. Zó maak je muziek, niet met eencomputermuis.' Dat er van toonladders en muziektermen als adagio geensprake kan zijn, dat deert niet. 'Als de klank maar interessant is.'

Steim is een gevestigde naam in de mondiale elektronische muziekscene.In het rommelige grachtenpand zitten een concertzaal, drie grotegeluidsstudio's en diverse andere werkruimtes met snoeren, soldeerboutenen andere apparaten aan de muur. Er worden concerten, lezingen enexposities georganiseerd en voortdurend werken er producers en muzikantenaan uiteenlopende projecten - soms voor een week, soms voor maanden aaneen.Karl Heinz Stockhausen en Brian Eno kwamen er over de vloer en LaurieAnderson wipt nog wel eens langs. 'Maar ook de meest vage dj's en stonedekrakers werken bij ons.' Buitenlandse artists in residence kunnenverblijven in een eigen appartement aan de achterkant van het Steim-gebouw.

Als het aan de Steim-directeur ligt, zullen daar in de toekomst ooksteeds vaker danceproducers in verblijven. Want voor innovatieveelektronische muziek heeft Waisvisz zijn hoop gevestigd op de dancewereld.'Danceproducers en dj's hebben de vitaliteit en de energie waar het zo aanontbreekt in elektronische muziek. Ze flirten onbevangen met anderekunstdisciplines. Veejay, alleen het woord al zal de meeste elektronischecomponisten doen gruwelen.'

Met de aanstelling van Jan St. Werner als de nieuwe artistiek directeurwordt een eerste toenadering tot de dancescene gezocht. St Werner is dehelft van het experimentele Duitse technoduo Mouse On Mars.

Waar Waisvisz contact zoekt met dj's en producers uit frustratie overde traditionele elektronische muziekwereld, daar zoekt de Duitsetechnoproducer juist contact met Steim uit frustratie over het gebrek aanzweet op het podium bij optredens van danceproducers. 'Dan staat zo'n mankrom gebogen voor zijn computerscherm een muis heen en weer te halen. Datis toch weerzinwekkend.'

Je kunt je afvragen of een high brow-instituut als Steim wel deaangewezen plek is voor danceproducers om inspiratie voor hun optredens opte doen. Zouden ze daarvoor niet beter te rade kunnen gaan bij hun rockendevakbroeders, die immers al decennia ervaring hebben met het live spelen vanhun repertoire? 'Ook in de popwereld is het armoe troef op de podia', aldusSt. Werner. 'Ik zag Bono op Live 8. Wat nep. Die man doet daar zijn trucjezoals hij het al duizenden keren heeft gedaan. Zonder passie, zonderrisico.'

Het probleem met elektronische muziek is dat het mensen vaak angstinboezemt, in tegenstelling tot rock. Een pijnlijk misverstand uiteraard.'Bij de computer is de mens meteen een slaaf. Want computers beheersen deaandelenbeurs of het defensiesysteem. En dus ook onze muziek. Maar de mensis de baas over de gitaar. Die streelt hij, die slaat hij of die steekt hijdesnoods in de fik. Maar wat als de snaar breekt, of de versterkeruitvalt?'

Om de muur van onbegrip rond elektronische muziek te slechten heeftSteim in samenwerking met het multimediale popmuziekproject 3voor12 van deVPRO in het Haags Gemeentemuseum een ruimte ingericht waar bezoekers muziekkunnen maken met elektronische instrumenten die door Steim zijn ontwikkeld.'Misschien dat mensen dan zien dat er maanden, misschien wel jaren isgewerkt om die elektronica te maken. En dat het reuze spannend kan zijn omde muziek eruit te halen zoals jij dat wilt.'

Maar St. Werner verwacht niet dat de deur straks opeens zal wordenplatgelopen door allerlei ster-dj's en hippe elektro-producers. De meesteartiesten zouden helemaal niet zijn geïnteresseerd in vernieuwing, laatstaan gewaagde experimenten. 'Richie Hawtin met zijn dj-sets met eenmonotone beat van zes uur, wat hebben wij zo'n man te bieden? Hoe hij achtuur lang kan draaien?'

Toch denkt hij dat Steim wel degelijk iets kan betekenen voor dezedanceproducers. 'Al worden er maar een paar van onze ideeën opgepikt, dankan dat al een enorme impuls voor de dancewereld betekenen.' Immers ooknaar LiSa was er aanvankelijk maar nauwelijks vraag; deze revolutionairesoftware (een afkorting van live sampling) om opnames tijdens optredens tekunnen bewerken werd begin jaren negentig door Steim ontwikkeld. St.Werner: 'Populaire muzieksoftware als Reaktor en Ableton, die inmiddelswordt gebruikt door alle grote producers als Richie Hawtin en Speedy J, isrechtstreeks hierop gebaseerd.'

Inmiddels is de Duitser al ruim een half jaar aan de slag als de nieuweartistiek directeur bij Steim, op en neer pendelend tussen Amsterdam, zijnwoonplaats Keulen en Düsseldorf waar de Mouse On Mars-studio is. Omdatzijn soloproject Lithops en zijn platenlabel Sonig veel tijd opslokken -naast natuurlijk Mouse On Mars, dat onlangs nog een tour door Australiëmaakte - begint zijn werk nu pas vruchten af te werpen.

Het eerste concrete wapenfeit was de samenwerking tussen Steim en hetdancefestival 5 Days Off in de Amsterdamse popzalen Paradiso en Melkweg injuli. In september was het experimentele Belgische producercollectief SunOK Papi KO, dat muziek maakt met draaitafels en samplers maar ook eengameboy en andere elektronica, in de Steim-concertzaal.

Daarnaast ontwikkelen Waisvisz en St. Werner een drummachine die samplesopneemt en meteen kan afspelen. 'Dan kan ik straks tijdens optredens nietalleen geluiden opnemen maar ook meteen in elke gewenste sequentieafspelen', aldus St. Werner. Van deze sampler annex drummachine wordenuiteindelijk een stuk of vijf exemplaren gemaakt.

Dat lijkt een verspilling van tijd en moeite, een apparaat maken waarzo weinig vraag naar is. St. Werner reageert korzelig: 'Er zijnwaarschijnlijk maar vijf mensen die dit apparaat wíllen gebruiken. Kijknaar Ableton of Reaktor. Negentig procent van de mensen gebruikt slechtsvijf procent van de mogelijkheden van die software. Dát is pasverspilling.'

Daarbij, het nut van muzieksoftware is niet af te meten aan dehoeveelheid mensen die het gebruiken. 'Er zijn genoeg slechte producten diesucces hebben alleen door een uitgekiende promotie. Waarom is McDonald'seen van de grootste voedselketens ter wereld? Echt niet omdat hun eten zogezond is.'

Het aanvragen van patent op hun uitvindingen is nog nooit opgekomen bijWaisvisz. 'De technologie moet worden gebruikt, dáár gaat het om'. Datbedrijven als Yamaha en Sony regelmatig langswippen bij optredens oflezingen wordt dan ook niet gezien als een bedreiging. Daarbij is het ookniet handig voor een gesubsidieerd instituut om zich heel nadrukkelijk opde exploitatie van uitvindingen te richten. 'Voor je het weet, denkt deoverheid dat je wel op eigen benen kunt staan en wordt je uit hetKunstenplan gemieterd.' En zonder subsidie geen Steim, beaamt St. Werner.'Ik werk ook wel met artiesten die moeten leven van de plaatverkoop. Diekunnen niet een hele maand gaan broeden op een handschoen waarmee je muziekkunt maken door er in te knijpen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.