nieuws beeldende kunst

Museum voor Luther, met alles wat goed en slecht aan hem was

Kerkhervormer Maarten Luther krijgt een museum in Amsterdam. Ook zijn kwalijke reputatie als antisemiet zal er aan bod komen. 

Maarten Luther door Lucas Cranach, 1532. Beeld Lucas Cranach

Al zo’n 250 jaar staat gebouw De Wittenberg mooi te wezen bij de Nieuwe Keizersgracht in Amsterdam. Het deed dienst als ‘oude mannen- en vrouwenhuis’ van de Lutherse diaconie. Als verpleeghuis, eveneens op Lutherse grondslag. En sinds 2017 zijn er shortstay-appartementen gevestigd. Maar vanaf de zomer zal een deel van het complex dienst doen als Maarten Luther Museum. Een eerbetoon aan een omstreden kerkhervormer (1483-1546) van wie zo’n dertigduizend volgelingen – een derde van de toenmalige bevolking – in de zeventiende eeuw in Amsterdam leefden.

Luther, een Augustijner monnik, ging voor in de strijd tegen het machtsmisbruik van de rooms-katholieke kerk – het machtigste instituut van zijn tijd. Maar hij vestigde, met zijn pamflet Über die Juden und ihre Lügen, ook een kwalijke reputatie als antisemiet. Daarvan is Tonko Grever, die het nieuwe museum zal inrichten, zich terdege bewust. ‘Tot onze collectie behoren weliswaar geen stoffelijke getuigenissen van het antisemitisme van Maarten Luther, maar we zullen het thema uitgebreid aan de orde stellen. We kunnen er niet omheen, en dat willen we ook niet.’

De houding van Luther tegenover het jodendom was op z’n minst paradoxaal. ‘Hij was er buitengewoon in geïnteresseerd en hij maakte gretig gebruik van Hebreeuwse bronnen’, zegt Grever, die eerder directeur was van het Amsterdamse Museum Van Loon. ‘Maar op een zeker moment is hij zich tegen de Joden gaan keren.’ Over de achtergrond van die ontwikkeling lopen de opvattingen van Lutherkenners uiteen. Volgens sommigen was hij, in overeenstemming met de geest van zijn tijd, zijn hele leven antisemiet. Volgens anderen raakte hij in zijn laatste levensfase verbitterd over de Joden omdat zij hem niet hadden willen volgen.

Ongemak

Het ongemak daarover is nog altijd voelbaar bij Luthers nazaten, die vooral talrijk zijn in Duitsland en Scandinavië . De Evangelische Kerk in Duitsland erkende in 2015 de Joden ‘verregaand in de steek’ te hebben gelaten. Een jaar later deed de Protestantse Kerk in Nederland, waar de Lutherse kerk bij is aangesloten, afstand van de laakbare uitspraken van Luther.

In het Luther Museum in Amsterdam zal ook het onbelaste deel van zijn nalatenschap worden getoond. Dan gaat het om portretten van Lutherse regenten, liturgische voorwerpen, bijbels en geldkisten – waarvan een door Piet Hein zou zijn buitgemaakt bij de kaping van de Spaanse zilvervloot. Topstukken zijn het schilderij De doop van de kamerling van Van Ruysdael, portretten van Luther en zijn familieleden uit de School van Cranach en het schilderij Amsterdamse weesmeisjes van Thérèse Schwartze – die zelf Luthers was.

 Wittenberg 

Maar het Luther Museum zal ook een eerbetoon zijn aan De Wittenberg zelf, zegt Grever, ‘het grootste onbekende monument van Amsterdam’. Het zal een publiekstrekker worden, denkt hij. Niet ondanks, maar (mede) dankzij zijn religieus-museale bestemming. ‘Want religie houdt de mensen bezig. Daarvan hebben we ons in de week van de Nashville-verklaring weer eens kunnen overtuigen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.