Reportage

Museum vol buitenbeentjes: het outsider art museum

Met zijn donkere wanden oogt het anders en het ís ook anders. De chique Hermitage biedt ruimte aan kunstenaars die bewust of onbewust buiten het normale vallen.

Een wunderkammerachtige opstelling in het Outsider Art MuseumBeeld Tessa Wassenberg

Koningin Máxima opent vandaag in het centrum van Amsterdam een nieuw museum: het Outsider Art Museum, gevestigd in de Hermitage Amsterdam. Directeur is Hans Looijen, die sinds 2008 ook het Haarlemse museum Het Dolhuys bestuurt. Hij zal er kunst laten zien van zogenoemde 'outsiders': kunstenaars die buiten het gebruikelijke galerie- en museumcircuit om werken. Vaak gaat het ook om makers die zich enigszins 'buiten de maatschappij' bevinden, door een fysieke of verstandelijke beperking bijvoorbeeld, of door ziekte. De openingsexpositie combineert kunst uit de collectie van Het Dolhuys met die van outsiders uit Japan.

Een museum vol buitenbeentjes dus. Misschien is daarom afgeweken van de standaard witte museumwanden. Het Outsider Art Museum koos een wunderkammerwaardige opstelling: de muren zijn antraciet metallic, het soort verf dat je eerder op een auto dan op een museummuur verwacht. De diverse kunstwerken lichten op in het duister: tekeningen, sculpturen, keramiek, textiel, van alles.

Categorieën

Wie veel outsiderkunst ziet, en dat kan nu (zie boven), herkent al gauw steeds terugkerende typen kunstenaars en kunstwerken. Het gaat niet om stromingen; deze makers hebben er weinig behoefte aan in de kunstgeschiedenis te passen. Hans Looijen: 'Hun binnenwereld zit zo vol dat het eruit moet.' Toch ontstaan categorieën die te hardnekkig lijken om ze 'toevallig' te noemen.

Zo zijn er de schrijvers. Hun papier vullen ze met een krioelende, eindeloze woordenbrij. Regelafstand nul of min één. Soms zijn de woorden leesbaar, vaak alleen voor de maker. In deze tentoonstelling zijn twee zulke schrijvers te zien: de Française Jill Galliéni (1948), wier schrijfsels volgens de catalogus gebeden zijn, en de Japanse Mineo Ito (1964), die voortdurend zijn eigen naam schrijft. Dan zijn er de architecten/planologen. Bouwtekeningen, stratenplannen en wolkenkrabbers domineren hun kunstwerken. Ook zij zijn ruimschoots vertegenwoordigd. Vrijwel elke collectie outsiderkunst bevat bovendien een 'planner': iemand die obsessief trein- en bustijden en routes uitpluist, tekent, overschrijft.

In de collectie van Het Dolhuys zijn nu twee zulke planners te zien: Willem van Genk (1927-2005), een van de bekendste Nederlandse outsiderkunstenaars. Hij bouwde het hele trolleybusstation van Arnhem na. En Lionel Plak, hij tekende de treinkaart van Nederland, soms met wat correcties.

Outsiderkunst in Nederland

Van 1993 tot 2000 had Nederland een museum voor outsiderkunst: Museum De Stadshof in Zwolle. Wegens tegenvallende bezoekersaantallen sloot dit. De collectie is sindsdien in bruikleen van het Gentse Museum Dr. Guislain. Momenteel bestaat veel aandacht voor outsiderkunst, internationaal en ook in Nederland. In de Rotterdamse Kunsthal is het Britse Museum of Everything neergestreken. Dit nomadische museum gebruikt de term 'outsiderkunst' liever niet, omdat dit uitsluiting van deze kunstenaars zou bevorderen.

Gekoesterd buitenbeentje

De onbedoelde categorieën in outsiderkunst fascineren en nodigen uit tot vergelijken. Dan valt op dat de Japanse kunstenaars, die Looijen deels zelf in Japan 'ontdekte', veel diverser materiaal gebruiken. Waar de Nederlandse collectie vooral pen, papier, stift en verf bevat, laten de Japanners veel textiel en keramiek zien, maar ook plakband, karton en verpakkingsmateriaal.

Onder die Japanse outsiders is één kunstenaar die inmiddels bij 'insiders' behoorlijk bekend is: Shinichi Sawada (1982). Zijn sculpturen waren in 2013 in het epicentrum van hedendaagse kunst te zien, binnen de hoofdtentoonstelling van de Biënnale van Venetië. Sawada is autistisch en praat bijna niet. Twee dagen per week maakt hij monsterachtige figuren die een soort prehistorische of primitieve totems lijken.

Dan dringt natuurlijk de vraag zich op: kun je een zo gekoesterd buitenbeentje nog wel outsider noemen? Looijen brandt zijn vingers liever niet aan die definitiekwestie. Hij wil wel vertellen dat het niet zijn missie is deze kunstenaars een stempel te geven: 'Het is absoluut niet zo dat we hen binnen dit hokje willen houden. Maar dit zijn vaak kunstwerken die anders onzichtbaar zouden blijven. Het gaat erom die te laten zien.'

Museum, galerie, arthotheek, atelier

Museum Hermitage Amsterdam maakte in zijn gebouw aan de Amstel een studiecentrum, een museumwinkel en een facilitaire ruimte leeg voor het Outsider Art Museum, voor een atelier, een arthotheek (kunstuitleen) en voor de Outsider Art Gallery. In het atelier werken cliënten van zorginstelling Cordaan. Het zijn meestal mensen met een verstandelijke beperking of met psychische problemen. In de toekomst hoopt Cordaan ook een atelier voor mensen met de ziekte van Alzheimer te openen. De galerie toont zowel Nederlandse als internationale outsiderkunst, soms ook afkomstig uit het atelier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden