Museum Kranenburgh wijdt een tentoonstelling aan nietsdoen. Hoe moet dat ook alweer?

We hebben een flinke zet nodig om niets te kunnen doen of ook maar een poging daartoe te wagen

Niksen, hoe zalig is dat? Museum Kranenburgh wijdt er een tentoonstelling aan.

Lazy King (2006) van Alain Séchas. Foto Peter H. Toxopeus, Nederlands Fotomuseum

In het videokunstwerk ligt een man op een betonnen vloer. Het is Tony, vermeldt het bijschrift. Tony draagt een spijkerbroek en een gele blouse, bruine leren schoenen; niks bijzonders. Hij doet niks, hij ligt daar maar. Heel soms beweegt hij, gelukkig, want zijn houding is nogal doods. Hij is te bekijken in Museum Kranenburgh in Bergen, de expositie heet Het Zalig Nietsdoen. Tony doet niets, dus hij past prima tussen de kunstwerken van andere lummelende, luierende nietsnutten. Maar er is één groot verschil: het ziet er helemaal niet zo zalig uit wat deze Tony doet.

De maker van de video, de Amerikaanse kunstenaar Bruce Nauman, huurde in 1973 acteur Tony in om deze performance te volbrengen: een klein uur liggen. 'Stel je voor dat je door de vloer zakt', waren zijn instructies voor Tony. Nauman had vanaf eind jaren zestig allerlei performances uitgevoerd in zijn atelier, die soms fysiek behoorlijk uitdagend waren. Wat te denken van een uur lang staand met heel je lichaam in een hoek van het atelier 'stuiteren'? Nauman had ook deze performance zelf willen uitvoeren, maar het lukte hem niet; een uur op de grond liggen voor een experimenteel videowerk kon Nauman niet volbrengen. Kennelijk is nietsdoen topsport.

Waar het misging bij Nauman? Volgens de zaaltekst 'verloor hij zijn concentratie'. Wat hem afleidde, wordt niet vermeld. Het waren de jaren zeventig. Nauman kreeg geen appje, geen push-notificatie, geen e-mail, geen like, geen vriendschapssuggestie, geen hartje en zelfs geen herinnering aan iemands work anniversary van LinkedIn. Naar hedendaagse maatstaven leidde hij een bijzonder onafgeleid bestaan. Als hij toen dat uur al niet kon volbrengen, hoe moeilijk moet dat dan voor ons zijn, de hedendaagse haasters?

Tony Sinking into the Floor, Face Up and Face Down (1973) van Bruce Nauman. Foto Peter H. Toxopeus, Nederlands Fotomuseum

Zijn we het verleerd?

Een aantal kunstwerken in deze tentoonstelling suggereert dat we het misschien verleerd zijn, dat nietsdoen, maar dat we het als kind wel konden. De pubers die Rineke Dijkstra fotografeerde in het Vondelpark, die gaan echt nergens heen, die hoeven niets. En Marijke van Warmerdam laat in haar film Handstand zien hoe een meisje een handstand maakt, voortdurend in een loop, gevangen in een eindeloze nutteloze zomerse handeling. Kunstenaar Natalia Toret lijkt dat kinderlijke gelummel te hebben hervonden, al was het maar voor even, zo lang als ze voor haar video een bal hooghoudt op het strand.

Maar de meesten van ons lijken toch meer op Bruce Nauman dan op Natalia Toret. We hebben een flinke zet nodig om niets te kunnen doen of ook maar een poging daartoe te wagen. We doen daarvoor speciale kleren aan en schrijven een out-of-office-reply. Inge Meijer laat in haar video-installatie Beatiful Isle of Somewhere opnamen zien van vakantieparadijzen. Kunstmatige bestemmingen, waarin het witte zand per zoveel kuub is gestort en waarin de blauwe lucht is gemaakt van een gigantisch fotobehang.

Foto uit de serie Vonderpark (2005) van Rineke Dijkstra. Foto Peter H. Toxopeus, Nederlands Fotomuseum
Still uit Handstand (1992) van Marijke van Warmerdam. Foto Peter H. Toxopeus, Nederlands Fotomuseum

De vakantievierders die we via Meijers lens mogen begluren, zien er verloren uit, een beetje ontheemd en verdwaald. Naast het zwembad pulkt een man aan zijn blauwe zwembroek, in de andere hand heeft hij een sigaret. Doet hij echt niets? Is het zalig? Waar denkt hij dan aan?

Nietsdoen betekent niet: niets denken. Dat is een misverstand dat in de kunstgeschiedenis al aan het einde van de 15de eeuw werd opgehelderd. Toen werkte Leonardo Da Vinci in Milaan aan zijn Laatste Avondmaal. Of nou ja, werkte, hij schijnt zijn opdrachtgevers tot wanhoop te hebben gedreven door sommige dagen alleen maar naar de muur te staren, zonder een kwast aan te raken. Reuze-irritant. Maar Da Vinci legde zijn gefrustreerde broodheren uit (schreef kunsthistoricus Giorgio Vasari een kleine eeuw later) 'Dat de grootste genieën soms meer bereiken wanneer ze minder werken.' Da Vinci bedoelde: 'Niet zo zeuren, ik zit te denken.'

Meisjes op een atletiekbaan, Noord-Holland (circa 1974) van Ed van der Elsken. Foto Peter H. Toxopeus, Nederlands Fotomuseum

Maar ja, van buitenaf kunnen die opdrachtgevers niet zien of Da Vinci zit te denken aan het laatste avondmaal of aan een broodje salami. In het geval van de vakantieman bij het zwembad vermoed ik dat laatste, maar het kan natuurlijk ook een e-mail zijn, of een Excel-bestand.

Terug naar Tony uit de video van Bruce Nauman, want hij ligt daar natuurlijk nog steeds. Hij probeert zich voor te stellen dat hij door de vloer zakt. Maar de kans is aanzienlijk dat hij ook aan zijn boodschappenlijstje denkt, aan seks of aan een broodje salami. Wat maakt het uit, hij krijgt ervoor betaald. Waar de vakantieman heeft gespaard om niks te mogen doen, doet Tony betaald niets.

Daarin past hij in het vooroordeel dat over kunstenaars bestaat: zijn dat niet die lui die betaald krijgen om niets te doen? Die in bed of in hun atelier (al dan niet op een betonnen vloer) liggen te stinken? In de praktijk blijken kunstenaars meestal niet betaald te krijgen voor wat ze wel doen. En van Leonardo Da Vinci hebben we geleerd dat genieën vaak juist meer doen als ze nietsdoen. Na drie jaar was zijn Milanese fresco heus af.

Nietsdoen is raadselachtig en niets kunnen doen is een even raadselachtige kwaliteit. Nietsnutten veroordelen we, maar we zoeken ook fanatiek naar ontspanning. Voor de haastige medemens heeft Bruce Nauman deze les: nietsdoen kun je uitbesteden. Huur gewoon zo'n nietsnut in om namens jou te lummelen, misschien kun je dat gelummel dan via de webcam volgen terwijl je zelf blijft multitasken tot je erbij neervalt.

Het Zalig Nietsdoen, Museum Kranenburgh, Bergen, t/m 24/9.

Hooghouden op het strand (2003) van Natalla Toret. Foto Peter H. Toxopeus, Nederlands Fotomuseum

Dorp ligt stil

In 2001 organiseerden kunstenaars Elisabeth Schimana en Markus Seidl een sociaal experiment in Eberhardschlag. In dit dorp in Noord-Oostenrijk vonden zij zeven families bereid om zeven dagen niets te doen, onder de naam Ein Dorf tut Nichts. Al hun werk werd door anderen gedaan. Er was catering en de kinderen hoefden niet naar school. De eerste dagen waren zwaar, zeggen de deelnemers, maar het nietsdoen wende. De bewoners wandelden, praatten en zongen samen.