Museum Dordrecht koopt 'brievenbord'

Het Dordrechts Museum heeft een doek verworven van de zeventiende-eeuwse stillevenschilder Cornelis van der Meulen. Het uit 1673 daterende Trompe l'Oeil met brievenbord kon voor 80 duizend euro worden aangekocht bij een Amsterdamse kunsthandel....

Van een medewerker

Cornelis van der Meulen (1642-1692) is een intrigerende Dordtse meester die een sterke belangstelling voor licht, schaduw en perspectief deelde met zijn leermeester Samuel van Hoogstraten. Deze schilder, schrijver en theoreticus was gefascineerd door optisch bedrog. Van Hoogstraten achtte het de taak van een kunstenaar 'te weten hoe de ogen worden misleid'.

Andere bekende meesters in wier werk deze fascinatie voor optica tot uiting komt, zijn Carel Fabritius en Johannes Vermeer, beiden afkomstig uit Delft. Maar óók in Dordrecht werd in de zeventiende eeuw driftig geëxperimenteerd met lichtwerking en optisch bedrog. Dat uitte zich in pogingen de kijker te 'bedriegen' (in het Frans: trompe l'oeil). Ook bij het 'brievenbord' dat het Dordrechts Museum nu aangekocht heeft, speelt dat gezichtsbedrog een rol.

Brievenborden geven weer hoe paperassen, brieven en pennen met behulp van een paar bandjes aan de muur werden opgeborgen. Bij het schilderen ervan draait het om de illusie op de vierkante centimeter. Binnen de begrenzingen van een plat vlak dient zoveel mogelijk diepte te worden gesuggereerd.

In de brievenborden die Samuel van Hoogstraten schilderde, komen veel verwijzingen voor naar zijn carrière. Hij beeldde aan hemzelf geadresseerde brieven af en gaf zijn eigen literaire werken en onderscheidingen een plaats in de compositie.

Of Cornelis van der Meulen ook zulke autobiografische details in zijn stilleven verwerkte, valt moeilijk te zeggen. Eén van de briefjes op zijn brievenbord meldt 'à Paris'. Maar over een verblijf in Parijs van de schilder is niets bekend.

Gegevens over het leven van Van der Meulen zijn schaars. De schilder werd in 1642 in Dordrecht geboren en ging daar in de jaren vijftig in de leer bij Van Hoogstraten (die op zijn beurt bij Rembrandt had geleerd).

Wellicht heeft Van der Meulen wel eens mee mogen spelen in de (eigen) toneelstukken die zijn leermeester op de zolder van zijn Dordtse atelier liet opvoeren. Dat was tevens de plaats waar Van Hoogstraten - samen met zijn leerlingen - optische experimenten en schaduwdansen uit liet voeren.

Nadat Van der Meulen enige tijd als zelfstandig meester in Dordrecht had gewerkt, besloot hij omstreeks 1679 zijn geluk elders te beproeven. Hij vertrok naar Stockholm om aan het hof van de Zweedse koning Karel XI en diens echtgenote Ulrika Eleonora te gaan werken en zou de rest van zijn carrière in Zweden blijven.

Van der Meulen heeft daar onder meer portretjes geschilderd van de jonggestorven kinderen van het koningspaar waar hij attributen (verwelkte bloemen, een doodshoofd, zeepbellen) aan toevoegde die ondubbelzinnig naar de dood verwijzen.

Dergelijke vergankelijkheidssymboliek komt ook veel voor in de stillevens van zijn hand die nog in Zweedse openbare collecties te vinden zijn.

Een stadsgezicht van Stockholm (ca. 1690) door Van der Meulen is met zo'n precisie geschilderd dat wel verondersteld wordt dat hij er optische hulpmiddelen bij heeft gebruikt. Kunsthistoricus Kjell Boström betoogde in 1951 dat de 'buitengewone mathematisch-optische exactheid' van dat schilderij 'alleen door de camera obscura kon worden bereikt' en bracht Van der Meulen in één moeite door in verband met Johannes Vermeer.

In het stilleven dat het Dordrechts Museum nu verworven heeft, is veeleer de invloed van Van Hoogstraten zichtbaar. Maar een slaafs navolger toont Van der Meulen zich daarbij niet. In de manier waarop hij het licht over de brieven laat strijken en zelfs de nietigste vouwtjes in het papier weergeeft, streeft hij zijn leermeester zowaar voorbij.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden