ReportageMuseum de Fundatie

Museum de Fundatie gaat maandag weer open, maar komt het publiek wel opdagen?

Museum de Fundatie bereidt zich voor op de heropening.Beeld Henk Wildschut

Sneller dan verwacht kunnen de musea weer open, per 1 juni. Museum de Fundatie in Zwolle is er klaar voor. Maar komt het publiek wel opdagen?

Donderdag 12 maart

Het aantal coronabesmettingen in Nederland passeert de zeshonderd, maar van angst is in Museum de Fundatie in Zwolle nog weinig te merken. Ja, kassamedewerkers dragen plastic handschoenen en het is iets rustiger dan gewoonlijk, maar daar blijft het bij. In het museum wandelen bezoekers langs de postapocalyptische werken van Mirjam Völker, onderdeel van een tentoonstelling van jonge schilders uit Leipzig, Crux.

Dat is voorlopig voor het laatst. Aan het einde van de dag zegt minister Bruno Bruins in een persconferentie dat zo ongeveer alles dicht moet, ook musea. De maatregel, die geldt tot 31 maart, komt niet onverwacht. Steeds meer landen nemen vergaande maatregelen. Op 28 februari was de Fundatie al gestopt met wervende radio- en tv-spots over de tentoonstellingen.

Museumdirecteur Ralph Keuning (58) heeft zich op dit scenario voorbereid, onder meer in gesprekken met hoofd bedrijfsvoering Sarah Voss (33). Ze hebben besloten dat in het geval van sluiting kleine, kostbare werken worden  opgeborgen. Kleine formaten zijn relatief eenvoudig te vervoeren en daardoor aantrekkelijk voor inbrekers.

Per mail brengt Keuning de 55 museummedewerkers op de hoogte van de sluiting.

Maandag 16 maart

Drie medewerkers staan klaar om de werken te verplaatsen. Een van hen is Gerben Dirven (32), die zes jaar bij het museum werkt als suppoost, kassamedewerker, tentoonstellingsinrichter en art handler (iemand die kunstwerken vervoert). 

Normaal gesproken tillen de art handlers de werken getweeën naar buiten. Door de anderhalvemeterregel gaat dat nu lastig. Dus plaatsen ze de kunstwerken, van onder anderen Gerard ter Borch, Vincent van Gogh en William Turner, op een kar. De schilderijen worden beschermd door ‘een chique variant van bubbeltjesplastic’, zegt Dirven. Een werk van de Nederlandse fotograaf Pieter Henket is te groot voor de kar, maar te klein om door twee mensen op anderhalve meter afstand gedragen te worden. Daarvoor wordt het enige stel ingeschakeld dat bij de Fundatie werkt.

De Fundatie heeft drie depots. Een ligt ten noorden van Steenwijk: een bunker die in de Tweede Wereldoorlog is gebouwd om kunst veilig te stellen. Een ander bevindt zich in het dienstgebouw en heeft een robuuste kluisdeur. ‘Een bunkertje’, zegt Keuning. Het derde is bij Kasteel het Nijenhuis in Heino, de tweede vestiging van de Fundatie.

Instructie op de vloer: maximaal twee kijkers of duo's per kunstwerk. Beeld Henk Wildschut

Dinsdag 17 maart

Welke verdere veiligheidsmaatregelen zijn verstandig? Wat te doen met de geplande tentoonstellingen? Hoe zal  bezoek er na de heropening uitzien? Genoeg redenen voor een vergadering. Twaalf medewerkers zijn daarbij aanwezig. Het merendeel per webcam, Keuning zit met enkele collega’s op kantoor.

Keuning oppert álle werken naar de depots te verplaatsen. Mogelijk zal corona de samenleving ontwrichten, met  aantasting van de openbare orde en gevaar voor de museumschatten als gevolg. ‘Zo’n pandemie is volstrekt nieuw terrein’, zegt Keuning. ‘Dit was een ontzettend moeilijke afweging.’  Een dergelijke grote operatie kent strikte veiligheidsvoorschriften, ook door de coronamaatregelen. Eventuele ongelukken kunnen financieel rampzalig zijn.  

Uiteindelijk wordt besloten het merendeel van de kunstwerken te laten hangen. Ook wordt afgesproken dat er dagelijks medewerkers in het gebouw aanwezig zullen zijn. Sommigen werken liever in het museum dan thuis. 

Een andere uitkomst van de vergadering is dat Keuning zal proberen de huidige tentoonstellingen te verlengen. De daaropvolgende exposities moeten worden uitgesteld. De kans lijkt groot dat de anderhalvemeterregel nog van kracht zal zijn als het museum weer open mag. In het smalle trappenhuis van de Fundatie (vier verdiepingen) kunnen bezoekers elkaar onmogelijk op die afstand passeren. Looproutes zijn dus noodzakelijk.

Blauwe pijlen door het gehele gebouw geven de looproute aan. Beeld Henk Wildschut

Donderdag 19 maart

Tientallen mails en brieven gaan de deur uit bij de Fundatie. Geadresseerden zijn kunstenaars en bruikleengevers. Aan hen het verzoek de bruiklenen voor de tentoonstellingen te verlengen of uit te stellen.

Zij weten dat het bericht eraan komt. De dagen daarvoor heeft Keuning zich suf gebeld en gemaild. Eerst met de hoofdrolspelers van de huidige tentoonstellingen. Wilden zij verlengen? Daarna met Rob Scholte, van wie op 16 mei een overzichtstentoonstelling zou openen. Kan dat wachten tot na de zomer? Vervolgens was er contact met de Akademie der Künste in Berlijn, waarmee de Fundatie werkt aan een tentoonstelling over de Duitse kunstenaar John Heartfield (1891-1968). Kan die van september naar januari verplaatst worden? Keuning: ‘Het zijn dominosteentjes die elkaar omduwen.’

De Fundatie staat bekend om haar veelzijdige aanbod.  Keuning spreekt met liefde over de ‘sandwichformule’, die bezoekers met populaire, toegankelijke kunstenaars naar het museum trekt, waar ze vervolgens ook in contact komen met zwaardere kost. Zo was er in 2019 een tentoonstelling over de muziek van de Zwolse rapper Sticks. In een andere zaal kunnen bezoekers dan ineens oog in oog komen te staan met een kunstenaar als Heartfield, een dadaïst die bekendstaat om zijn agitprop.

Met Scholte (61) spreekt Keuning af zijn tentoonstelling te verplaatsen naar september 2021, zodat bezoekers geen of minder last hebben van belemmerende maatregelen. Een expositie over Gerard ter Borch wijkt uit naar september 2022. Dat komt goed uit, want het regelwerk voor de internationale bruiklenen van de zeventiende-eeuwse Zwolse schilder is nog niet rond. Keuning: ‘En ik kan nu niet even naar New York om met het Metropolitan om de tafel te gaan.’

De operatie verloopt soepel. Alle betrokkenen zitten in hetzelfde schuitje en tonen zich welwillend. ‘Als alles een jaar verschuift’, zegt Keuning, ‘zijn er geen agendaconflicten.‘’ De directeur is blij dat hij niets hoeft te annuleren.

Beeld Henk Wildschut

Zondag 29 maart

Met de Raad van Toezicht bespreekt Keuning de financiële gevolgen van de coronacrisis voor de Fundatie. Die zullen groot zijn, beseft iedereen. Keuning en hoofd bedrijfsvoering Voss hebben een aantal scenario’s opgesteld. Het positiefste gaat uit van drie maanden sluiting, waarna bezoekers als vanouds zullen toestromen. Het negatiefste gaat uit van een jaar sluiting, waarna nog maar 35 procent van het bezoek resteert.

De Fundatie is financieel gezond. Jaarlijks draait het museum ongeveer quitte, het trok afgelopen jaar 260 duizend bezoekers en had een jaaromzet van bijna 6 miljoen euro. Eenderde daarvan is subsidie, de rest verdient het museum zelf. Dat is ruim boven de grens van 50 procent aan eigen inkomsten die de provincie van subsidieontvangers vraagt.

Als het bezoek volgend jaar met 65 procent daalt, duikt het museum 1,1 miljoen in de min. Daarbij inbegrepen is  een bezuiniging van 450 duizend euro op het tentoonstellingsbudget (ongeveer een kwart van het totaal). Maar ook dan komt het museum niet direct in gevaar, zegt Keuning. Wat hij wel vreest, is verschraling van het aanbod.

In de nabije toekomst zal de Fundatie minder tentoonstellingen programmeren. Deels om geld te besparen, deels vanwege de anderhalvemeterregel. Daardoor moeten de getoonde werken op enige afstand van elkaar hangen. De politieke collages van John Heartfield zullen om die reden in januari een groot deel van het gebouw in beslag nemen.

Positief is dat Keuning, dankzij steunregelingen van de overheid, nog niemand heeft hoeven ontslaan. Ook geen rondleiders, die voorlopig weinig te doen zullen hebben. Als het museum al opengaat, zal groepsbezoek niet snel mogelijk zijn.

De liftroute en de toiletroute hebben andere kleuren.Beeld Henk Wildschut

Vrijdag 24 april

In de maand april wordt geschaafd aan de looproute. Die is grotendeels af, dankzij medewerkers als Gerben Dirven, die in plattegronden noteren waar er knelpunten kunnen opdoemen. Het voornaamste probleem vormt een wc op de tweede verdieping. Een eventuele rij daarvoor kan een obstakel zijn voor de museumroute. 

De route is op de plattegrond groen gekleurd, de toiletroute is blauw en de liftroute oranje. Waar zij elkaar kunnen kruisen, worden perspex kuchschermen geplaatst.

In de kunstkabinetten zijn werken weggehaald om een doorgang naar een volgend kabinet te creëren. Bezoekers die het welletjes vinden, kunnen gebruikmaken van de parallel lopende gang, die is omgedoopt tot ‘fast lane’. ‘Een ventiel om irritaties te vermijden’, zegt Keuning. 

Nog steeds is onduidelijk wanneer musea open mogen. Drie dagen eerder zijn de maatregelen verlengd tot 19 mei. Keuning: ‘Stel dat we op – ik schiet een pijl in de lucht – 1 juni weer beginnen, dan denk ik niet dat het verstandig is om op Radio 1 te roepen dat iedereen naar de Fundatie moet komen. De overheid raadt gebruik van het openbaar vervoer af, dus zal ons bezoek voornamelijk uit Zwolle moeten komen.’

Woensdag 6 mei

Uit de routekaart die premier Rutte presenteert, blijkt dat Keuning goed had gegokt: vanaf 1 juni krijgen musea groen licht. In tegenstelling tot cafés, bioscopen en theaters mogen er meer dan dertig bezoekers naar binnen: één persoon per tien vierkante meter. Voor de Fundatie betekent dat: maximaal  250 bezoekers tegelijkertijd in het gebouw. 

De bewegwijzering is bijna klaar.Beeld Henk Wildschut

Woensdag 20 mei

Opnieuw leidt Keuning rond door zijn museum. De bewegwijzering van de routes is aangebracht. Op de houten vloer wemelt het van de instructies, maar verwarring is uitgesloten. Wie alle werken wil zien, moet simpelweg de marineblauwe pijlen volgen. In een eerder ontwerp waren ze groen, maar die kleur vond Keuning minder mooi.

In de grote zalen, waar tien personen of duo’s zijn toegestaan, geeft een spoor van pijlen - ‘broodkruimels van Klein Duimpje’, volgens Keuning - de route naar een volgende ruimte aan. Keuning hoopt dat bezoekers beseffen dat ze van dat pad af mogen om een schilderij nader te bekijken. ‘Anders passen we het later aan met extra pijlen.’ 

Het probleem met de wc is opgelost, zegt medewerker Dirven. Keuning stelde voor twee kunstkabinetten om te toveren in een wc-wachtruimte. Onder meer een werk van Piet Mondriaan moest daarvoor wijken. 

Ook op de derde en vierde verdieping krijgen bezoekers instructies, hoewel dat daar door de grotere ruimten niet strikt noodzakelijk is. Keuning: ‘Als je eenmaal accepteert dat je wordt geleid, ga je het onmiddellijk missen als dat niet gebeurt.’

Voorheen ontving de Fundatie op een goede dag zo’n duizend bezoekers. Met deze maatregelen kunnen het er zeshonderd zijn;  het museum zal 25 bezoekers per kwartier binnenlaten en gaat ervan uit dat zij tweeënhalf uur blijven.

Het zijn hoopvolle vooruitzichten, maar Keuning vreest dat dat aantal bij lange na niet zal worden gehaald. Hij heeft  een somber scenario uitgewerkt, dat uitgaat van een daling van de bezoekcijfers met 80 procent. ‘Een maand geleden was mijn grootste vraag hoe een bezoek zou bevallen. Daar maak ik me nu geen zorgen meer over. Nu vraag ik me af of mensen wel gaan komen. De treinen zijn nog leeg.’ Het is slecht nieuws voor de Fundatie, want de helft van de bezoekers komt uit de regio’s rond Amsterdam, Rotterdam en Den Haag.

Keuning pakt zijn telefoon om een reclame te laten horen die hij heeft ingesproken voor Radio 1. Dat vond hij eerder toch geen goed idee? ‘Het is praktisch om bezoekers te informeren dat ze kaarten moeten kopen via de website’, zegt Keuning. ‘En ik ben blij dat onze deur weer open kan. Ik ga niet roepen dat iedereen weer naar Zwolle moet komen. Maar de vreugde mogen we best publiekelijk uiten, vind ik.’

Maandag 12 uur

Minister van Cultuur Ingrid van Engelshoven zal maandag om 12 uur in Museum de Fundatie de Nederlandse musea officieel heropenen. Bezoekers dienen online een kaart te reserveren en aan te geven hoe laat ze aanwezig zijn. Ze kunnen tot sluitingstijd blijven. Op dit moment zijn in de Fundatie vier tentoonstellingen: naast Crux, met schilderijen van vier jonge kunstenaars uit Leipzig, is er werk de fotografen Annabel Oosteweeghel en Martin Roemers en de conceptueel kunstenaar Pim Trooster te zien.

Wie een schilderij van dichtbij wil bekijken, mag van de looproute af.Beeld Henk Wildschut
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden