Analyse Museum Catharijneconvent

Museum Catharijneconvent doet haar duurste aankoop ooit, en het is een uitzonderlijke

Een fijne timing was het zeker: een kleine week voor Pasen heeft het Utrechtse Museum Catharijneconvent zijn recentste kunstwerk, een schilderij met daarop het passieverhaal, verworven. Met een prijs van 420.000 euro is het 15de-eeuwse paneel de duurste aanloop uit de geschiedenis van het museum.

De nieuwe aankoop van Museum Catharijneconvent in Utrecht. Beeld Museum Catharijneconvent

Het schilderij is van de hand van een anonieme meester en werd na de kunstbeurs Tefaf aangekocht door de Zwitserse kunsthandel De Jonckheere met steun van externe partijen. Het paneel, dat 90 bij 73 centimeter meet, toont scènes uit het lijdensverhaal van Christus en is om verscheidene redenen uitzonderlijk. Eerst is er de voorstelling zelf. Anders dan gebruikelijk bij dergelijke schilderijen, behelst de hoofdscène niet de kruisdraging, maar ecce homo, het moment waarop Christus door de Romeinse prefect Pilatus wordt voorgeleid aan een rellerige meute. 

Ook bijzonder: de plaats van makelij. Het komt uit de regio Nederrijn, net over de huidige Nederlandse oostgrens en niet uit de Zuidelijke Nederlanden, zoals de meeste van zulke werken. Ten slotte is er de opdrachtgever: een vrouw, die zich geknield liet weergeven op de voorgrond. Een dergelijke positie op het schilderij was indertijd voorbehouden aan mannen.

Ecce homo: Pilatus toont Jezus met doornenkroon aan het Joodse volk. Beeld Museum Catharijneconvent

Het zegt iets over de toenmalige functie van zo’n kunstwerk: die was devotioneel. Door te kijken naar de afgebeelde lijdensweg meenden gelovigen zich beter met Christus te kunnen vereenzelvigen. Deze vorm van meditatie was typerend voor de Moderne Devotie, een spirituele beweging die de band tussen heilsleer en volgelingen wilde herstellen, weg van klerikale corruptie. Het passieverhaal, zoals verteld in de Bijbel en naverteld in ontelbare preken, speelde daarin een grote rol.

Onbedoeld komisch

Het is een vertrouwde geschiedenis: de gang van arrestatie naar afranseling naar berechting naar bespotting naar kruisiging op de berg Golgotha – we kennen haar, al dan niet in gezongen vorm. Er zijn vele manieren om dit verhaal te verbeelden: swingend en opgewekt, zoals in Jesus Christ Superstar, of grauw en akelig, zoals in Mel Gibsons The Passion of the Christ. Of iets dat het midden houdt tussen die twee uitersten, zoals bij deze begeesterd schilderende 15de-eeuwer. 

De weg naar de kruisiging op de berg Golgotha. Beeld Museum Catharijneconvent

Onbedoeld komisch zijn ze, zijn druk gebarende figuren met hun vreemde gewaden en maffe hoofddeksels. Dat menneke in de groene legging naast Christus is lachwekkend, ongeacht of je over historisch inlevingsvermogen beschikt of niet.

Dergelijke details maken het schilderij aantrekkelijk. Hoe aanschouwelijk zijn ze! Fraai is het fragment waarop Christus, zoon van een timmerman, op een steen zit te wachten terwijl een collega van z’n vader het kruis prepareert (in een zwarte komedie zou de handwerker Christus vragen de twee planken op hun plek te houden terwijl hij de schroeven aandraait); evenals het wezen (een hond? een beer?) dat op de voorgrond aan een ketting ligt, pal naast het betraliede raam waarachter Barabbas zit; een mal fabeldier dat z’n pootje opheft als wilde het zeggen: so long, Barabbas!

Jezus wacht op een steen terwijl het kruis wordt geprepareerd. Beeld Museum Catharijneconvent

En fraai, ook, zijn de pastelkleurige huisjes op de achtergrond, strak in het gelid als Pretoriaanse wachters; het situeren van passiescènes in een herkenbare architectonische omgeving gold eind 15de eeuw als een noviteit. Er valt nog veel meer te ontdekken op deze devotionele versie van de Waar is Waldo?-zoekplaten. Was ik het Catharijneconvent, ik zou hem uitbrengen als puzzel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden