Muniz' tentoonstelling Verso ontregelt en plaagt

Is de tentoonstelling nog niet af?, denk je als je Vik Muniz' expositie Verso betreedt. Hij maakte replica's van de achterzijden van beroemde werken. Ontregelen en plagen, het is typerend voor de Braziliaan.

De Braziliaanse artiest Vik Muniz poseert voor zijn werk in het Mauritshuis. Beeld epa

Alertheid door ontregeling: loop Vik Muniz' tentoonstelling Verso in het Mauritshuis binnen en voel de onrust in uw blik, de aarzeling in uw tred. Wat u ziet is dit: een stuk of twaalf schilderijen, gezien op de rug, spanramen en transportstickers ontbloot en opgesteld tegen de plint, op steunkussentjes. Ben ik hier verkeerd, vraagt u zich af. Is de tentoonstelling nog niet klaar?

Spoiler alert: dat is hij wel. Die twaalf achterkanten zíjn namelijk de voorkanten. En die voorkanten behelsen minutieus gekopieerde replica's van de rugzijden van beroemde of, zoals men tegenwoordig pleegt te zeggen, iconische kunstwerken (Da Vinci's Mona Lisa, Van Goghs Starry Night et cetera). Replica's die hier worden getoond als een tentoonstelling in aanbouw. Dat laatste moet je als bezoeker op scherp zetten. Aantrekken door verwarren - zoiets.

Ontregelen en plagen

Het is typisch Muniz. Ontregelen en plagen horen een beetje bij zijn oeuvre. Al zijn hele loopbaan maakt de als fotograaf en reclamemaker opgeleide Braziliaan naam met sardonische conceptuele stukken: een tupperware sarcofaag bijvoorbeeld, en een halve grafsteen 'voor mensen die halfdood zijn'. Eén kunstgreep komt in zijn oeuvre vaak terug: de trompe-l'oeil. Muniz maakt graag dingen die niet zijn wat ze lijken. Wereldberoemd werd hij met portretten van de afvalrapers van Rio's vuilnisbelt Jardim Gramacho, portretten die eruitzien als mozaïeken, maar die in werkelijkheid zijn gemaakt van, inderdaad, afval (er bestaat een mooie documentaire over: Wasteland). Maar daarvoor maakte hij ook al oogbedriegers: een zogenaamd schilderij van Jackson Pollock in zijn studio, dat bij nadere beschouwing is gemaakt van donkere schenksiroop, een Obamafoto vervaardigd van knipsels. Verso, de eerste tentoonstelling met hedendaagse kunst in het Mauritshuis, past feilloos in dat rijtje.

Muniz' fascinatie voor achterkanten gaat ver terug. Volgens het pr-vriendelijke verhaal dat hij graag vertelt zelfs tot zijn eerste kunstervaring. Hij was 7 jaar. Het was in São Paulo in Lina Bo Bardi's MASP, alwaar de oude meesters - Bosch, Rembrandt, Manet - niet aan de muur hangen, maar midden in de centrale hal zijn tentoongesteld op sokkels in glazen vitrines. De heiligen en aristocraten en monsters die erop stonden, konden de jonge Muniz niet zo boeien; de rug van de dragers van die figuren des te meer: 'Al die houten balkjes en klemmen deden me denken aan ouderwetse machines. Ik kon er mijn ogen niet van losmaken.'

Muniz' replica van de achterzijde van Starry Night.

Dé Woman Ironing

De ervaring werd vergeten, maar kwam ergens in de jaren nul in het New Yorkse Guggenheim Museum terug in zijn gedachten. Daar nam Muniz deel aan een groepstentoonstelling met hedendaagse Braziliaanse kunst, en tijdens een rondleiding door de juist in een staat van herinrichting verkerende Tannhauserzalen zag Muniz Picasso's schilderij Woman Ironing op de rug - een schok. Muniz: 'Ik zei tegen de directeur: 'Dat is toch niet dé Woman Ironing? En zij zei: ja, hoor dit is dé Woman Ironing.' Het voelde ongepast. Alsof ik de kleedkamer van een bewonderde actrice binnenliep terwijl ze zich omkleedde.'

Ongemak werd fascinatie en al snel maakte Muniz foto's in hoge resolutie van de achterzijde van de Picasso. Daarna: foto's van de details. Toen: de rug van een Matisse. Toen: een Kandinsky. Vervolgens fotografeerde hij beroemde schilderijen uit de collectie van MoMA: Picasso's Les Demoiselles, Van Gogh, plus beroemde Europese stukken, zoals de Mona Lisa. Aan driedimensionale replica's dacht Muniz nog niet. Dat kwam toen hij een paar jaar later een uitnodiging kreeg een tentoonstelling voor het MoMA samen te stellen met sculpturen. 'Ik dacht: ik ben beeldhouwer. Ik wil iets ruimtelijks doen.'

Muniz' replica van de achterzijde van Woman Ironing.

Reisgeschiedenis

Wat hij direct wist: de eerste Verso moet visueel aantrekkelijk zijn. Daarom koos hij Van Goghs Starry Night uit het MoMA. Die heeft een rug met stickers die de reisgeschiedenis vertellen; een weinig spectaculaire reisgeschiedenis in dit geval, Van Goghs meesterwerk blijkt honkvast. Het hing ooit in het Metropolitan Museum, en, nou ja, het hing ooit in het Metropolitan. Het Japanse bedrijf Yamamoto deed het vervoer. Muniz: 'Ik ben gek op hun gele label. Nee, eerlijk, dat label was de reden dat ik dit schilderij als eerste wilde doen.' Daarna begon hij aan andere achterzijden, zoals die van Seurats Dimanche d'été à la Grande Jatte. En Grant Woods American Gothic.

Het was niet eenvoudig. Elke achterkant had zijn eigen eigenaardigheden en die stelden Muniz en zijn team voor nieuwe uitdagingen. Die reikten van het achterhalen van de juiste afmetingen tot het nabootsen van een specifiek soort eikenhout (Het Puttertje, Fabritius) tot een karakteristiek ribbelmotief in de lijst (Lucretia, Rembrandt), tot het kopiëren van een geavanceerd sms'jes versturend beveiligingssysteem (Mona Lisa, het enige schilderij ter wereld met een eigen telefoonnummer) en het nabootsen van een in onbruik geraakt visgraatmotief.

Muniz' replica van de achterzijde van Lucretia.

Aandoenlijke details

Dat laatste was bij Rembrandts Anatomische Les, die een achterkant heeft met aandoenlijke details, zoals een waarschuwingsstickertje met de tekst: 'los splinter' en schuifsloten zoals op tuinhekjes. De oplossing voor het visgraatmotief kwam van ver, namelijk uit New York, waar een oude weefster werd gevonden die beschikte over de juiste weefgetouwen. Zij leverde het motief, waarna het werd bewerkt met hars en bedekt met oud papier. Muniz: 'Exactheid is belangrijk. Het verleidt je om met je neus op het werk te gaan zitten.'

Dat gebeurt. En het loont. Het is leuk om de werken - zittend op de grond - een tijdje rustig te bestuderen. De Verso's bieden een schat aan genealogische informatie (van restauratiegeschiedenis tot beveiliging), maar wat ze vooral doen is ons, kinderen van de digitale tijd, voor wie elk kunstwerk digitaal oproepbaar is, alsook bekend als decoratie van dekbedden, muis-matjes en screensavers, bewust maken van hun materiële karakter, van het objectmatige ervan, het kwetsbare. Dat meisje met de parel mag een diva zijn, een icoon zo u wilt, ze is wel een diva die afhankelijk is van een stel wiggen. Haal die weg, en ze valt om.

Vik Muniz: Verso, Mauritshuis, Den Haag t/m 4/9.

Weldoener

Vik Muniz (1961) werd geboren in São Paulo, Brazilië. Zijn werk is te zien in diverse grote collecties, waaronder het J. Paul Getty Museum in Los Angeles, het Metropolitan Museum in New York en het Museu de Arte Moderna in São Paulo. Hij initieerde educatieve en sociale projecten in Brazilië en de Verenigde Staten. In 2011 benoemde Unesco hem tot goodwill-ambassadeur. In 2014 richtte hij de Escola Vidigal op, een school gericht op technologie voor kansarme kinderen uit Rio de Janeiro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden