Actie / Thriller / Misdaad

Munich

Leegloop van de ziel

Ronald Ockhuysen

De reacties op Spielbergs Munich hebben een hoog politiek karakter, de film zelf is een a-politieke reflectie geworden. En daarin schuilt de kracht.

Knappe, ferme kerels zijn het. Met zijn vijven lopen ze naast elkaar over straat. Een reistas in de hand, zonnebril op de neus, de bovenste knopen van de blouse open. The Untouchables. Er is niemand die de Israëlische geheim agent Avner en zijn collega's iets kan maken.


'Het lijken wel filmsterren', had Avner eerder gezegd, toen hij op de televisie naar een persconferentie van Palestijnse terroristen zat te kijken, die na een vliegtuigkaping noodgedwongen waren vrijgelaten. 'Net filmsterren' - het is een opmerking waarmee Avner aangeeft dat de moordenaars door hun media-optreden plotseling een fictief karakter hebben gekregen. Ze doen denken aan helden uit een spannende thriller.


Wanneer Munich van Steven Spielberg een uur verder is, ogen Avner en zijn collega's, met hun brillen en openstaande blouses, zelf ook als heldhaftige filmsterren. Dat is wat Munich doet: laten zien hoe plegers van geweld, dood en verderf los komen te staan van de werkelijkheid en hun eigen verhaal moeten maken om vrede te vinden met wat ze aanrichten. Avners opdracht - het vermoorden van de Palestijnse militanten die tijdens de Olympische Spelen in München elf Israëlische atleten ombrachten - doet hem transformeren in een moordmachine, die met een strikt omschreven opdracht de wereld rondreist.


Van hotel naar hotel gaat het, van aanslag naar aanslag - een manier van leven die los komt te staan van de realiteit van alledag. Avners zorg bestaat niet uit het nachtelijke huilen van een baby, maar uit het vaststellen waar en wanneer een terroristisch kopstuk in zijn hotelbed kruipt zodat er onder dat bed een bom kan worden gemonteerd.


De aanslag in München is in Munich slechts het begin. De film demonstreert dat de moordpartij op de atleten het startpunt vormt van een mechaniek dat haat op haat stapelt, van een conflict dat geen nuances verdraagt. Nippend van de thee, in een huiselijke kamer, zet premier Golda Meir elke twijfel opzij: de doden van München moeten hoe dan ook worden gewroken. 'Elke beschaving loopt tegen momenten aan dat er onderhandeld moet worden over haar eigen waarden.'


De grote kracht van de essayistische film bestaat eruit dat Spielberg de grens tussen goed en slecht opheft. Ook gaat het niet, zoals in Saving Private Ryan, om het tastbaar maken van de gruwelen van oorlog. Spielberg kruipt in het hoofd van de mannen die dagelijks, uit overtuiging, mensen omleggen. Hij laat zien hoe zij hun gevoel uitschakelen, en hoe die zelfverloochening zijn tol opeist en uiteindelijk tot ontmenselijking leidt.


Avner raakt uit balans wanneer de moordaanslagen burgerslachtoffers opleveren, en bij hem het bewustzijn groeit dat de dood van de Palestijnse opstandelingen niets oplost - zij worden opgevolgd door militantere leiders met een nog grotere zucht naar de vernietiging van Israël.


Toen Spielberg aan Munich begon, besefte hij goed hoe gevoelig zijn kijk op de oorlog tussen Israël en Palestina ligt. De opnamen, gebaseerd op het boek Vengeance (1984) van George Jonas, vonden in het geheim plaats, en over de aard van het script werd aan niemand iets losgelaten.


Ondanks een omzichtige marketingstrategie barstten na de Amerikaanse première, in de laatste week van 2005, de discussies onmiddellijk los. 'Munich doet of terrorisme en contraterrorisme hetzelfde zijn', schreef The New Republic. The New York Post: 'het is een anti-semitische overpeinzing over Arabisch terrorisme en de staat Israël'.


Opmerkelijk aan dit soort reacties is het hoge politieke gehalte ervan, terwijl Munich juist een a-politieke reflectie wil zijn over de gevolgen van een almaar voortdurende strijd die de waarde van het bestaan ontkent. Zijn film is een portret van de leegloop van de ziel, van de innerlijke oorlog die e

vrijheidsstrijder dan wel terrorist doormaakt.


De veelzeggendste scène is die waarin de Israëlische geheim agenten noodgedwongen een nacht een appartement delen met enkele Palestijnen, en daar in discussie gaan over het recht op het hebben van een thuisland. Op dat moment gebeurt er iets met Avner. Zijn loyaliteit aan zijn land blijkt een amor fati. Avner begint in te zien dat hij bezig is zichzelf en zijn wortels kwijt te raken.


Die ommezwaai maakt de bijna drie uur durende film juist nu, met The War on Terror op drift, beklemmend. Munich gaat in de eerste plaats over de waarde van een eigen land, een culturele identiteit en tradities. Het is Spielbergs visie op 11 september, en de reactie daarop van Amerika. Een cri de coeur van een filmmaker die ziet hoe politieke razernij het zicht op historische relativeringen en begrip voor andere denkpatronen teniet doet.


Het is niet voor niets dat Avner, op verlof gestuurd, pas echt door angst bevangen raakt wanneer hij zijn vrouw en pasgeboren baby in Brooklyn opzoekt, een plek ver van zijn geboortegrond waar zijn gezin voor de veiligheid is ondergebracht. Op die locatie in Amerika, met op de achtergrond het trots blinkende World Trade Center, moet Avner de resultaten van zijn wraakoefening onder ogen zien: de door hem gepleegde moorden zaaiden alleen nog meer verderf, zijn gemoed is voor altijd onthecht.


'Jij bent precies waarvoor wij hebben gebeden', zegt Avners moeder - ongevoelig voor zijn twijfels - trots, als hij haar in Israël opzoekt. Met die woorden is Avners noodlot bezegeld: hij is voor altijd een gijzelaar van een met bloed doordrenkte geschiedenis.


Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden