Multimediaal project over de genocide in Rwanda

Foam toont het multimediale project Love Radio over de genocide in Rwanda, die twintig jaar geleden plaatsvond. Een bijzonder concept over een onderwerp waaraan je als buitenstaander gemakkelijk je vingers brandt.

Beeld Anoek Steketee

Monique Uwingabiye is een actrice in de Rwandese radiosoap Musekeweya, 'Nieuwe Dageraad'. Ze is de stem van Batamuriza, een jonge vrouw uit het fictieve dorp Muhumuro die verliefd is op Shema, een jongen uit het buurdorp Bumanzi. Hun liefde is verboden, net als die van Romeo en Julia, omdat de bewoners van de twee dorpen elkaar naar het leven staan.

Monique Uwingabiye kan zich goed inleven in Batamuriza. Zelf maakte ze een vergelijkbare situatie mee. Als Hutu werd ze verliefd op een Tutsi. Ze kreeg een kind van hem, maar de onderlinge haat tussen de twee bevolkingsgroepen in Rwanda en de genocide die eruit voortkwam, leidden ertoe dat de geliefden werden uiteengedreven. Nu speelt ze één van de populairste karakters van Musekeweya, wekelijks beluisterd door honderdduizenden Rwandezen.

Verzoeningsproces
Wie dit voor het eerst leest, zal het waarschijnlijk duizelen van de namen. Wie? Wat? Waar gaat dit over? Maar verdiep je in het project Love Radio en het verhaal van de gevierde radiosoap, die moet bijdragen aan het verzoeningsproces in post-genocide Rwanda, klapt open als een pop-upboek. Al snel zijn de namen en hun onderlinge verbanden gesneden koek.

Love Radio is een multimediaal project dat verschillende verschijningsvormen heeft. Het bestaat uit een expositie, die nu in Foam Amsterdam is te zien, een webdocumentaire en korte beeldverhalen voor op de smartphone. Initiatiefnemers Eefje Blankevoort, journalist, en Anoek Steketee, fotograaf, schakelden een team van vormgevers en technici in om het verhaal over Musekeweya zo helder mogelijk over het voetlicht te brengen. Onder hen Sara Kolster, gespecialiseerd in 'digitale storytelling' en interactief design, en grafisch bureau Kummer & Herrman.

Love Radio

Love Radio van Eefje Blankevoort & Anoek Steketee
T/m 7/9 in Foam, Amsterdam.
loveradio-rwanda.org

Foto's die Anoek Steketee voor het totaalconcept Love Radio maakte. Ze zag dat elke Rwandees een radio in huis heeft. Nergens worden de foto's te uitgesproken of dramatisch, al zijn ze soms duidelijk in scene gezet. Beeld Anoek Steketee
Beeld Anoek Steketee

Dat wierp zijn vruchten af. Love Radio is een intelligent, toegankelijk en met liefde ontworpen totaalconcept over een onderwerp waaraan je als buitenstaander gemakkelijk je vingers kunt branden.

De soap, de makers en de luisteraars - daar draait het om. Op de website en in de tentoonstelling keren die drie elementen steeds terug, onder meer in filmopnamen van de acteurs die hun teksten inspreken, interviews met de makers en foto's van de luisteraars en van dat ene apparaat dat iedere Rwandees in huis heeft of met zich meedraagt: de radio. In hun kielzog volgt de genocide van 1994 en de nasleep daarvan. Musekeweya (tien jaar geleden begonnen door de Nederlandse stichting La Benevolencija) is één van de succesvolste initiatieven gebleken in de poging om Hutu's en Tutsi's weer met elkaar in contact te brengen. De soap wordt uitgezonden via dezelfde radiofrequentie als waarlangs de radiozender Radio Télévision Libre des Mille Collines (RTLM) destijds zijn gif verspreidde en opriep tot het uitroeien van Tutsi's, die moesten worden verdelgd als kakkerlakken.

Kritisch
Eefje Blankevoort en Anoek Steketee werkten al eerder samen. In 2010 presenteerden ze Dream City, een ambitieus project waarvoor ze pretparken op bijzondere plekken over de hele wereld vastlegden. Toen al viel op dat de combinatie van hun beider werkwijzen een sterke was.

De toon in de teksten van Blankevoort, medeoprichter van Prospektor, een journalistiek productiebureau, is betrokken maar ook prettig bedaard. Persoonlijke gebeurtenissen worden gekoppeld aan een gedegen kennis over haar onderwerpen. In het geval van Love Radio blijkt haar expertise vooral uit de interviews die ze hield met de makers en luisteraars van Musekeweya.

Blankevoort liet zich niet meeslepen door het overduidelijke succes van de radiosoap. Musekeweya wordt dan ook niet opgediend als hét middel voor verzoening in Rwanda. Bovendien komen mensen aan het woord die uitermate kritisch zijn over het Rwanda van vandaag, waar je volgens hen nog altijd op je tellen moet passen en waar de overheid nog altijd censuur toepast. Niet voor niets wordt in het verhaal van Muhumuro en Bumanzi elke directe gelijkenis met de bestaande situatie in Rwanda vermeden. Alleen al het gebruik van de woorden 'Hutu' en 'Tutsi' zijn verboden. De soap gaat over niemand in het bijzonder en over iedereen in het algemeen.

De journalistieke nuchterheid van Blankevoort staat in opmerkelijk contrast met de surrealistische en soms ronduit vervreemdende foto's van Steketee. De fotograaf houdt van donkere, verstilde scènes die ze uitlicht en ensceneert alsof ze op een filmset staat. Bij die gekke megalomane pretparken van Dream City, sprookjesplekken bij uitstek, paste die stijl goed. En ook andere onderwerpen, zoals het ongewone alledaagse leven in Iran (Frontstage, 2006) en rollenspellen en verkleedpartijen in Indonesië (Vroeger is een ver land, in opdracht van het Tropenmuseum Amsterdam in 2013) vaarden er wel bij, omdat Steketee in haar werk graag zoekt naar de momenten waarop alledaagsheid overgaat in theatraliteit. Hoewel haar onderwerpen documentair zijn, gaat haar stijl daaraan voorbij.

Nooit melodramatisch
Het had goed gekund dat dit handschrift in het geval van de verschrikkingen in Rwanda te veel van het goede zou zijn. Te uitgesproken, te dramatisch wellicht. Maar niks hoor. Een meisje dat de antennes van de radio op haar hoofd zet als konijnenoren; een familie die duidelijk door de fotograaf werd neergezet, ingespannen luisterend naar een nieuwe episode van Musekeweya; zelfs de toneelmatige manier waarop een microfoon in de opnamestudio in beeld werd gebracht - het is niet hinderlijk en maakt van het onderwerp gelukkig nergens melodrama. Daarnaast vertaalde Steketee haar fotografische stijl voor het eerst naar bewegend beeld. En ook daar is ze in geslaagd.

Zodat er uiteindelijk maar één woord overblijft. Wauw. Goed, en dit: de tentoonstelling had baat gehad bij een grotere ruimte. De voorzalen van Foam (twee in totaal, plus een gang) zijn weliswaar intiem en geheimzinnig donker ingericht, er had wat meer lucht tussen de onderdelen mogen zitten. De materie is al zwaar genoeg en de bezoeker heeft tijd nodig de ingewikkelde geschiedenis tot zich door te laten dringen. Het beste is dit: bezoek vóór de tentoonstelling de website en luister naar de afleveringen van Musekeweya. Dan opent ook de tentoonstelling zich als een pop-upboek dat je niet meer kunt en wilt wegleggen.

Beeld Anoek Steketee

7 april 1994

Het is dit jaar twintig jaar geleden dat in Rwanda de genocide plaatsvond. Op 7 april 1994, de dag nadat in de hoofdstad het presidentieel vliegtuig uit de lucht werd geschoten, begon een periode van bloedvergieten die honderd dagen zou duren. Naar schatting 700 duizend Tutsi's (de groep die maar zo'n 15 procent van de bevolking vormde) en 10 duizenden gematigde Hutu's werden vermoord. Hoewel de officiële lezing in Rwanda vandaag de dag is dat het ging om een volkerenmoord op de Tutsi's, waarbij ook 'per vergissing' Hutu's om het leven kwamen.

De genocide eindigde toen het gewapende Tutsi-verzet onder leiding van Paul Kagame het Hutu-bewind omverwierp. Kagame werd na de overname president.

De media speelden een belangrijke rol in de volkerenmoord, die zorgvuldig bleek voorbereid. In de maanden voorafgaand aan 7 april riepen extremistische Hutu's via de radio op tot het systematisch uitroeien van de Tutsi's. Dat gebeurde veelal met machetes. Hutu's die met een Tutsi waren getrouwd, werden gedwongen om hun geliefden te vermoorden, wat velen onder dwang deden.

De internationale vredesmacht die in de regio was gestationeerd, greep niet in, hetgeen de Verengde Naties en de Veiligheidsraad op veel kritiek is komen te staan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.