Multi-talent pronkt ook met andermans veren

De methode-Roosegaarde

Hij maakt van smog juwelen en vindt revolutionaire snelwegen uit. Dit beeld van het genie Roosegaarde is deels een illusie, zeggen voormalige collega's. Is dat erg? 'Zonder Daan waren we nooit zo ver gekomen.'

Lichtgevend fietspad bij Nuenen, geïnspireerd op het schilderij 'Sterrennacht' van Vincent van Gogh. Het ontwerp is van kunstenaar Daan Roosegaarde, de technologie is van Heijmans. Beeld Maikel Samuels

'Jezus, wat zijn we aan het zeiken.' Daan Roosegaarde - internationaal gelauwerd kunstenaar/ontwerper, uitgeroepen tot Young Global Leader bij het World Economic Forum in Davos - is duidelijk niet gecharmeerd van het filmpje dat hij te zien krijgt bij het tv-programma College Tour.

Bob Ursem, wetenschapper aan de TU Delft, beschuldigt Roosegaarde tot twee keer toe van pronken met andermans veren. Eerst gaat het over de Smog Free Tower, een toren van 7 meter die smog uit de lucht moet halen en tegelijkertijd juwelen maakt van de vuildeeltjes. Ursem zegt dat hij zestien jaar aan de achterliggende technologie heeft gewerkt, maar dat Daan het in de media poneert als zijn uitvinding. 'Dan doet hij dat in een setting waarin hij formules maakt en uitrekent, maar in werkelijkheid is dat natuurlijk niet het geval.'

Daarna gaat Ursem in op de duurzame dansvloer, waarbij uitgaanspubliek stroom voor de discolampen kan opwekken door al dansend de vloer in beweging te brengen. Ook ontwikkeld aan de TU Delft, aldus Ursem afgelopen vrijdag.

Twee kampen

Na het horen van de kritiek loopt Roosegaarde boos weg bij het interview, om pas achttien minuten later weer terug te keren. Direct na de uitzending barsten de reacties los van tv-recensenten, commentatoren en tv-kijkers op social media. Er ontstaan ruwweg twee kampen.

Kamp één vindt het terecht dat Roosegaarde kritisch is ondervraagd over de vraag in hoeverre hij zelf de schepper is van de projecten die onder de vlag van Studio Roosegaarde gerealiseerd worden. Kamp twee vindt het belachelijk om een prijswinnende kunstenaar - die bovendien duurzaamheid als rode draad heeft in zijn oeuvre - door te zagen over zijn precieze rol in een creatief proces. Uitvindingen zijn toch altijd teamwerk, dat snapt toch iedereen?

De spanning loopt dermate hoog op, dat Studio Roosegaarde na de uitzending een verklaring op de website plaatst. Samengevat: wij - Daan & Studio Roosegaarde - doen er zelf alles aan om te laten zien dat meerdere mensen en partijen meewerken aan onze projecten, en mocht het voor het publiek lijken alsof het een onemanshow van Daan Roosegaarde is, dan is dit de schuld van de media.

Beeld ANP

CV Daan Roosegaarde

1979 Geboren te Nieuwkoop.
1997-1999 Opleiding aan Arnhem Institute for the Arts.
2001-2003 Academy of Fine Arts Enschede.
2003-2005 Berlage Instituut. Exposities in onder meer: Rijksmuseum Amsterdam, Tate Modern (Groot-Brittannië), Tokyo National Museum (Japan), Victoria and Albert Museum (Groot-Brittannië). En in publieke ruimtes in Rotterdam en Hongkong.
2013 Index Award, een van de belangrijkste internationale designprijzen.
2015 Zesde plek in de Duurzame 100 van het dagblad Trouw.
2016 Kunstenaar van het jaar. In eerdere edities wonnen onder meer Marlene Dumas en Erwin Olaf.

Klopt die verklaring?

Ja en nee. In de persverklaringen die Studio Roosegaarde verspreidt bij nieuwe projecten staan wel degelijk samenwerkingspartners genoemd. Ook bij die van de Smog Free Tower: The Smog Free Project is developed by Daan Roosegaarde in collaboration with his team of designers and engineers at Studio Roosegaarde and expert parties as ENS Europe and Bob Ursem. Ook klopt het dat dergelijke samenwerkingsconstructies in de populaire media vervolgens weinig aandacht krijgen. Een project krijgt al snel één gezicht en dat is een rol die Roosegaarde graag op zich neemt.

De media - en het publiek - smullen ervan: de creatieve revolutionair die met een spannende mix van kunst en ontwerp laat zien hoe de wereld groener en beter gemaakt kan worden.

Zo zegt presentator Matthijs van Nieuwkerk in DWDD bij de opening van de Smog Free Tower in Rotterdam: 'Het is het jongste idee van de man die er met alles wat hij doet voor zorgt dat de wereld er ietsje mooier en beter uit gaat zien. Dus de beste gast om een nieuwe seizoen mee te beginnen: Daan Roosegaarde.'

Niks mis dus met de manier waarop Roosegaarde opereert? Zo simpel is het ook weer niet. Want de Delftse hoogleraar Ursem staat niet alleen in zijn kritiek. Ook Christiaan Jansen, voormalig hoofd design bij Studio Roosegaarde, vindt dat Roosegaarde er een handje van heeft om met andermans veren te pronken. Hij maakt de vergelijking met een rockband.

Smog Free Tower: toren van 7 meter die smog uit de lucht haalt en omzet in sieraden. Onthuld door burgemeester Aboutaleb in Rotterdam. Beeld © Hans van Rhoon/ZUMA Press/Corbis

Ik ben de drummer

'Bono is het gezicht van U2. Hij hoeft natuurlijk niet in elk interview uit te leggen welke bandleden precies welk gedeelte van een liedje hebben bedacht. Maar wat als Bono in interviews suggereert dat hij ook fantastisch kan drummen, en dat hij de complete drumsolo voor zijn rekening heeft genomen? Dan gaat 't natuurlijk pijn doen bij de echte drummer want die weet: hallo, jij kan helemaal niet drummen, ik ben de drummer.'

Jansen werkte intensief samen met Roosegaarde van 2007 tot 2014. 'We waren drie samenwerkende zzp'ers. De rolverdeling was: Daan deed de lezingen, het contact met de klanten en met journalisten. Peter de Man en ik waren in de studio vooral bezig met ontwerpen en bouwen. Die samenwerking ging prima, maar wel storend was dat Daan zichzelf in interviews neerzette alsof hij ook al het technische denkwerk deed. Ik, de zoon van een wiskundelaar, had toen dit eureka-moment. Terwijl dat bullshit was.'

Volgens Jansen is Roosegaarde een geweldige verkoper, maar wel een die uit de bocht kan schieten. 'Daan gaf regelmatig rondleidingen aan klanten en journalisten in onze studio. Dan wees hij naar een project en zei: 'Dit komt van ons ontwerpteam in Shanghai.' Huh, dachten wij dan. Wij hebben hier zeven maanden staan ploeteren op dat project, gewoon hier in Waddinxveen. Er wás op dat moment - ik heb het nu over 2008-2009 - helemaal geen studio in Shanghai, of ja, misschien iemand die daar voor de vorm de telefoon opnam. Maar die gasten van de rondleiding vonden 't natuurlijk geweldig klinken, zo'n studio in Shanghai van zo'n jonge Nederlandse ontwerper die internationaal zijn vleugels uitslaat. Daan wist dondersgoed hoe goed zo'n uitspraak zou aanslaan, maar het is natuurlijk wel een leugen waarmee je je collega's echt tekortdoet.'

Sustainable Dance Floor: dansvloer die elektriciteit opwekt als hij trilt door dansend publiek. Met de energie kunnen discolampen aan en uit worden geschakeld. Beeld ANP

Geen telefoontjes uit Shanghai

Een andere oud-medewerker van Roosegaarde - die anoniem wenst te blijven uit angst voor rechtszaken - onderschrijft het verhaal van Jansen. 'In al die jaren heb ik nooit één mailtje of telefoontje gehad van zogenaamde collega's uit Shanghai. En in al die jaren zag ik nooit een project voorbij komen waarbij ik dacht 'o, dat zal er dan wel een uit Shanghai zijn, want die hebben wij hier niet gebouwd'.'

Studio Roosegaarde is om een reactie gevraagd over de rol van de studio in Shanghai, maar wenst niet te reageren. 'Wij nemen de reactie van de oud-collega voor kennisgeving aan.'

Was de studio in Shanghai lange tijd inderdaad meer show dan dat er werkelijk iets gebeurde? Of hadden de oud-collega's in Waddinxveen geen goed zicht op hoe Roosegaarde bij zijn reizen naar Shanghai bouwde aan een internationaal netwerk, en dat hij daarbij gebruik maakte van een ruimte die je best een studio mag noemen?

Wat het antwoord ook precies is, beide oud-medewerkers kijken zeker niet alleen met rancune terug op hun samenwerking met Roosegaarde. Sterker nog: ze zijn ervan overtuigd dan Roosegaarde cruciaal was voor de totstandkoming van alle projecten.

Smart Highway: snelweg met speciale verf die overdag oplaadt en 's nachts licht geeft. Bij gladheid komen lichtgevende sneeuwkristallen in het asfalt. Beeld ANP

Teveel uit de pas

Zo zegt Jansen: 'Waarom we het toch zo lang met elkaar hebben uitgehouden? Omdat onze samenwerking ook veel voordelen had. De opdrachten stroomden binnen, en ik vond 't ook gewoon heerlijk om lekker te ontwerpen in de studio zonder alle externe contacten te hoeven doen. Maar in 2014 gingen we teveel uit de pas lopen, daarom ben ik vertrokken.'

De andere oud-medewerker zegt: 'Hij zorgde ervoor dat ik mijn werk kon doen. Er was een loods, er waren materialen, er waren opdrachten. In een relatie heb je plus- en minpunten. Er waren bij Daan ook veel pluspunten. Zonder hem waren we nooit zo succesvol geweest.'

Wie goed de kritische uitspraken in College Tour terugkijkt, hoort dat ook daar tegelijkertijd lof klinkt. De Delftse wetenscahpper Ursem noemt Roosegaarde namelijk óók 'een prachtig ontwerper' en prijst de Smog Free Tower, omdat het 'in publieksperceptie natuurlijk een mooi beeld is'.

Jansen heeft inmiddels zijn eigen studio in Suriname en heeft de aflevering van College Tour nog niet gezien. 'Dat ga ik ook niet doen. Het is voor mij een afgesloten hoofdstuk en ik kijk niet met rancune terug op die tijd. Zonder Daan waren we nooit zo ver gekomen, dat weet ik zeker en ik wens hem het beste toe. Hij heeft alleen één irritante karaktertrek waaraan hij moet werken: hij moet in een band niet beweren dat de drumsolo van hem is, terwijl de echte drummer pal naast hem staat.'


Verklaring Roosegaarde

'We betreuren de gang van zaken rondom de uitzending van College Tour. De opbouw in het programma heeft Daan en het hele team verrast. Dit neemt niet weg dat we de vraag over de oorsprong en het eigenaarschap van ideeën begrijpen. Immers, ideeën komen vaak in samenspel tot stand.

Studio Roosegaarde streeft ernaar de wereld een update te geven en verbinding te maken tussen verschillende disciplines. Van droom naar daad - dat is het idee. We zoeken regelmatig de media op. Daarmee geven we onze verhalen en ideeën impact. Immers: zo gaan we interactie aan met het publiek. Dit brengt een bepaalde kwetsbaarheid met zich mee. Dat is wat de uitzending ook laat zien.

Studio Roosegaarde heeft niet altijd invloed op wat de media schrijven, doen of publiceren en welke rol ons in die zin toegekend wordt. Wij gaan zo zorgvuldig mogelijk om met het geven van de juiste credits. We maken hierover afspraken met onze partners. We vermelden de credits bijvoorbeeld op onze eigen mediakanalen. Onze focus ligt op nieuwe kunstwerken en de toekomst. Daarom willen we het hier, voor wat betreft de uitzending van College Tour, dan ook graag bij laten.

Daan & Studio Roosegaarde.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.