‘Mozart herhalen heeft geen zin’

Garin Nugroho..

AMSTERDAM ‘Klassieke muziek en opera zijn niet erg populair in Indonesië. Als mensen Mozart kennen, is het door popmuziek of door kinderliedjes, en is de kans groot dat ze het zelf niet weten. Ik heb op school gezeten bij de jezuïeten, dus ik kende Mozart wel. Ik heb drie of vier cd’s met zijn werk.’

In het kader van het New Crowned Hope-project – een initiatief van de Wiener Festwochen ter gelegenheid van het Mozartjaar 2006 – vroegen de Amerikaanse theatermaker Peter Sellars en de Brit Simon Field (de oud-directeur van het International Film Festival Rotterdam) zeven regisseurs een film te maken. De thema’s uit Wolfgang Amadeus Mozarts’ meesterwerken Le nozze di Figaro, La clemenza di Tito en het Requiem dienden als inspiratie. Magie en transformatie, waarheid en verzoening en dodenceremonies waren bovendien aanleiding te reflecteren op het heden.

De Indonesische regisseur Garin Nugroho begon direct over zijn idee voor een combinatie van het zogenoemde Ramayana-epos met gamelanmuziek, waar hij al vijf jaar aan werkte. Na drie minuten stemde Peter Sellars er mee in. Nugroho: ‘Ik denk dat het weinig zin heeft het repertoire van Mozart te herhalen. Ik heb geprobeerd het beste uit mijzelf naar boven te halen. Het gaat om creativiteit, om het verleggen van grenzen.’

Opera Jawa is een uiterst losse bewerking van De ontvoering van Sinta, een episode uit de Ramayana, het duizenden jaren oude verhalende gedicht dat geldt als een klassieker binnen de Zuid-Oost Aziatische literatuur. ‘Bepaalde groeperingen in Indonesië hebben mij al een tweede Salman Rushdie genoemd, omdat ik mijn eigen interpretatie geef. Heiligschennis, vonden ze. Maar de Ramayana wordt overal anders geïnterpreteerd. We moeten wel interpreteren, want we kennen de betekenis niet van zoveel dingen. Wat wil een huilende baby zeggen? Maar verkeerde interpretaties zijn ook de oorzaak van alle ellende. Van de honger in de wereld. Van de slagvelden. Opera Jawa gaat over rampspoed en geweld; het is een requiem voor alle slachtoffers.’

In De ontvoering van Sinta wordt de mooie Sinta heen en weer geslingerd tussen haar man, Prins Rama, en de demon Rahwana. Als bewijs van haar echtelijke trouw steekt Sinta zichzelf uiteindelijk in brand. In de film van Nugroho gaat de mooie danseres/zangeres Siti minder ver: zij heeft het theater opgegeven uit respect voor echtgenoot Setio. Als Setio op zakenreis moet, verschijnt de wrede Ludiro ten tonele, die Siti graag met haar heupen ziet wiegen. Met een kilometerslange rode loper lokt hij haar naar zijn huis. Siti probeert zich staande te houden tussen de twee mannen; hun strijd leidt tot steeds meer geweld. ‘Net zoals in het eeuwenoude Javaanse poppentheater zijn mijn drie hoofdrolspelers symbolen; personificaties. Siti betekent land. Zij staat voor wat er met de mensen is gebeurd ten gevolge van natuurrampen, gewelddadige conflicten en oorlogen. In de film zegt ze: ‘Ik ben geen heilig land. Ik ben een mens van vlees en bloed’. De twee mannen vechten om haar lichaam om verschillende redenen, zoals Amerika en Irak. Ludiro representeert de leiders die hun economische en militaire macht misbruiken; Setio de arme mensen zonder macht die geen andere uitweg zien dan ook naar het middel van geweld te grijpen.’

Nugroho, wiens Leaf on A Pillow in 1999 de openingsfilm was van het IFFR, kan het zich goed voorstellen dat het Westerse publiek niet alle symbolen, betekenissen en rijkdom zal meekrijgen. ‘Als ik naar het carnaval ga, begrijp ik ook de meeste rituelen niet. Maar ik kan er van genieten. Ik heb geprobeerd een wereld te scheppen waarin je van alles kunt ontdekken. Als je open staat voor de filosofie is dat fijn. Als je alleen het liefdesverhaal herkent of slechts van de muziek geniet, is dat ook prima.’ Ook hij zelf begrijpt niet alles. ‘In Opera Jawa zitten liedjes uit de dertiende eeuw. Die hebben zo veel lagen, daar zijn boeken vol over geschreven. Die heb ik ook niet allemaal gelezen. Het is beter de berg langs verschillende zijden te beklimmen. En hoe moeilijk dat soms ook is, hoe groter vaak de beloning als je eenmaal boven bent.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden