Interview

Moves like Stephen Hawking

Eddie Redmayne won zondag een Golden Globe met zijn vertolking van wetenschapper Stephen Hawking. Daarmee is hij een gedoodverfde Oscarkandidaat. 'Tijdens dit project voelde ik me voortdurend bevoorrecht en doodsbang tegelijk.'

The Theory of Everything vertelt het buitengewone en inspirerende levensverhaal van de briljante en gerenommeerde astrofysicus Stephen Hawking (Eddie Redmayne), zijn liefdesrelatie met Jane Hawking (Felicity Jones) en zijn gevecht tegen de ziekte ALS. Beeld -

'Jij bent geboren op 8 januari. Ik op de 6de. We zijn dus allebei Steenbok.' Op het moment dat acteur Eddie Redmayne dit zei tegen Stephen Hawking, een van de slimste mensen ter wereld, dacht hij maar één ding: 'Fuck.'

Het was een paar dagen voordat Redmayne The Theory of Everything zou gaan filmen. In die biografische film speelt hij de wereldberoemde wetenschapper, een rol die hem afgelopen zondag een Golden Globe opleverde. Maar deze ontmoeting liep niet bepaald lekker. 'Het was catastrofaal', zegt de 33-jarige acteur - jongensachtige charme, onberispelijk in blauw wollen pak met gestippeld pochetje - in december lachend tijdens een interview in Londen.

Redmayne kan namelijk niet tegen stiltes. Praten met Hawking, die communiceert via een stemcomputer, is dan een verzoeking. Redmayne ging ratelen. 'De eerste drie kwartier zat ik vooral kennis te spuien over Stephen Hawking tégen Stephen Hawking.' Dat leverde hem vooral, dacht Redmayne te zien, een geamuseerde blik op. Maar na deze opmerking over hun horoscoop, begon Hawking een antwoord te formuleren.

Voorgeprogrammeerde interviews

Redmayne moet zwetend en wel toezien hoe Hawking ploetert op een antwoord. Een minuut gaat voorbij. Nog een. Voor de duidelijkheid: als je de wereldberoemde Hawking tegenwoordig op televisie ziet, zijn dat voorgeproduceerde interviews. Na een vraag hoeft hij bij wijze van spreken alleen maar op 'play' te drukken. Maar praat live met hem en drie, vier woorden kosten hem een minuut - met behulp van een spiertje in zijn gezicht bedient hij een cursor die over het alfabet glijdt.

Redmayne ziet dat pijltje over het scherm gaan. En dan is er na tien minuten, eindelijk, die iconische stem: 'Ik ben geen astroloog. Ik ben een astronoom.'

Acteur Eddie Redmayne(L) en natuurkundige Stephen Hawking (R) op de Britse première van The Theory of Everything Beeld epa

Scherp gevoel voor humor

'Op dat moment kon ik wel door de grond zakken. O nee, nu denkt hij dat ik ervan uitga dat hij een soort Mystic Meg (de 'wereldberoemde' astrologe uit de Britse tabloid The Sun, FS) is.'

Een typisch Hawkinggrapje was het, weet Redmayne nu. 'Hij heeft een scherp gevoel voor humor en hij heeft iets ondeugends. Zelfs al is het moeilijk communiceren: in zo'n ruimte is zijn charisma overweldigend.' En Hawking kon het blijkbaar niet laten te dollen met die bloedserieuze acteur die juist zo zat te stuntelen omdat hij dondersgoed wist wie hij voor zich had.

Op het moment van hun ontmoeting was Redmayne namelijk al vier maanden als een bezetene aan het researchen voor zijn droomrol. Die geboortedatum bijvoorbeeld, had hij gelezen in Hawkings autobiografie - Hawking onderstreept daarin dat hij precies 300 jaar na de sterfdag van Galileo is geboren. Redmayne had geprobeerd A History of Time te lezen, maar was blijven steken op pagina 25.

Hij had al het archiefmateriaal gezien dat er te vinden was. Hij had gesproken met ALS-patiënten, doktoren en trainers, en stelde op basis daarvan een dik boek samen, waarin hij zorgvuldig noteerde welke spieren Hawking in welke fase van zijn leven wel en niet meer kon gebruiken door de neurologische ziekte ALS.

Felicity Jones (Jane Hawking) en Eddie Redmayne in The Theory of Everything Beeld X

Eerste symptomen

Dit moest zijn houvast zijn, omdat de film niet chronologisch werd opgenomen. Maar zonder de man zelf te ontmoeten, kon hij er niet honderd procent zeker van zijn dat alles klopte. Bloednerveus was hij dus. 'Hij was in mijn hoofd van een icoon in een idool veranderd. Ik vreesde vooral dat zou blijken dat ik het helemaal mis had. Dan had ik nog drie dagen om alles aan te passen.'

The Theory of Everything begint als Hawking, een student nog, de eerste symptomen van de neurologische ziekte ALS nauwelijks lijkt op te merken - het eerste langzame verlies van kracht in de handen, een voet die niet meer helemaal wil meedoen. Het eindigt ermee dat de wetenschapper vrijwel roerloos in een rolstoel zit.

'Het wonderlijke van Stephen is dat hij nog maar zo weinig spieren kan gebruiken, maar daarmee lijkt hij alles te vertellen waar wij gebaren, stem en intonatie voor nodig hebben', zag Redmayne. 'Er zijn spieren hier', wijst hij ergens naar zijn gezicht, 'die wij niet gebruiken, maar die worden geactiveerd als de andere wegvallen. Dus iedere avond probeerde ik die spieren voor de spiegel te trainen. Als er niemand bij was, natuurlijk.'

Zelf had Hawking ook nog invloed: hij sprak misschien maar acht of negen zinnen in de drie uur met Redmayne, maar die bleken bijzonder nuttig. 'Hij benadrukte bijvoorbeeld dat hij door zijn ziekte hoe langer hoe onverstaanbaarder ging praten.'

Vertalen

Het was een van de weinige dingen die Redmayne ook echt duidelijk had kunnen zien op het archiefmateriaal. 'Als je zijn student wilde zijn, moest je eerst twee weken leren liplezen voordat je hem kon verstaan. Maar de producenten voelden er weinig voor mij in de film te ondertitelen. Toen ik Stephen dat vertelde, zei hij: 'Waarom laat je me niet vertalen door iemand?' En toen heeft Anthony (McCarten, scenarist en producer, FS) in een aantal scènes zijn echtgenote Jane hem laten vertalen.'

In de film voelt dat heel natuurlijk. Want The Theory of Everything is meer dan een biopic over een briljante wetenschapper met een slopende ziekte: het huwelijk van Hawking en zijn vrouw Jane is misschien wel belangrijker dan zijn theorie over zwarte gaten. Zo gaat de film over liefde en de invloed van tijd erop. Over het bewaren van je waardigheid binnen een relatie als je zo hulpbehoevend wordt.

Hawkings vrouw Jane, gespeeld door Felicity Jones, heeft daarmee een net zo grote rol als Hawking zelf. 'Hoe meer hij afhankelijk van haar wordt, hoe meer het acteren op een dans gaat lijken. Er is een schitterend deel in een documentaire, waarbij Stephens hoofd naar voren valt. Jane staat met iemand anders te praten en duwt zonder te kijken zijn hoofd zachtjes weer omhoog. Alsof ze een zesde zintuig heeft ontwikkeld. Dat wilden we vangen.'

'Alle technische voorbereiding vormde zo de basis voor een heel emotioneel geladen optreden', vertelt regisseur James Marsh (Man on Wire, Project Nim, Shadow Dancer). De rol is fysiek en geestelijk zwaar, benadrukt hij: 'Ik zag dat het zijn tol eiste.'

Eddie REdmayne als Stephen Hawking in The Theory of Everything Beeld x

Bevoorrecht en doodsbang tegelijk

Maar vraag Redmayne naar de draaiperiode en hij weet het niet meer. 'Alsof ik het geblokkeerd heb. Het gekke van film is dat het lijkt alsof je heel veel kansen hebt om het goed te doen, maar dat is niet zo. Je hebt maar één moment om een scène echt neer te zetten. En er is niets zo verschrikkelijk als aan het einde van de dag in de auto naar huis een goed idee krijgen en je realiseren dat het moment voorbij is.

Dus tijdens zo'n draaiperiode ben je altijd in een soort overspannen mentale staat, voortdurend bezig met nieuwe dingen bedenken. Tijdens dit project voelde ik me voortdurend ontzettend bevoorrecht en doodsbang tegelijk.'

De grootste angst was de betrokkenen teleur te stellen, vertelt Redmayne. Maar die angst bleek ongegrond; Hawking heeft in de pers al herhaaldelijk gezegd dat hij Redmayne zo goed vind dat hij soms zelfs dacht naar zichzelf te kijken. Maar het goedkeuringsstempel kregen de makers al eerder: nadat de astronoom de film had gezien, besloot hij dat de filmmakers zijn stem mochten gebruiken - Hawking bezit het copyright op zijn eigen karakteristieke computerstem.

'Elke dag bekeek ik wat we gefilmd hadden, op chronologische volgorde, zodat ik mijn acteerwerk nog wat kon aanscherpen. En ik keek documentaires op mijn iPad. Ik bleef maar hopen dat die twee dingen op een bepaalde manier zouden samensmelten. Dat kan natuurlijk helemaal niet. Maar toen we zijn stem mochten gebruiken, kwam het net dat ene stapje dichterbij.'

Scenarist Anthony McCarten Beeld AFP

Vier woorden per minuut

Scenarist Anthony McCarten begon al in 2004 aan The Theory of Everything. Het kostte veel tijd de betrokkenen mee te laten werken. Hawking staat erom bekend zijn privéleven af te schermen; ex-vrouw Jane Wilde stond de rechten van haar memoires pas negen jaar later af. Ook was het lastig geldschieters te overtuigen van het visuele aspect van een film over wetenschap en een man in een rolstoel die niet kan bewegen. McCarten ziet het precies andersom: 'Op het moment dat een einde komt aan hun huwelijk heeft Hawking vier woorden per minuut tot zijn beschikking en kon hij voor- en achteruit in zijn rolstoel. Zeventig woorden, meer gebruiken ze niet. Ik vind dat spectaculairder om te zien dan Spider-Man die van een gebouw springt op Madison Avenue.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden