Move over, Marten

Je ziet het beter als je van dichtbij kijkt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: de wandelstok.

Wybrand de Geest: Portret van Wytze van Cammingha, 1634, Olieverf op doek. Particuliere collectie. Te zien t/m 3 juni in de tentoonstelling High Society in het Rijksmuseum, Amsterdam

De onverwachte speler in de geschiedenis van Hollandse schilderkunst is Friesland. Officieel ook geen Holland natuurlijk, en met een heel andere taal, maar in de Nederlandse geschiedenis horen we toch bij elkaar. Dat geldt ook voor de rest: Friesland was leverancier van wereldberoemde wetenschappers (Frisius, Eise Eisinga), van meer dan één heilige (Willibrord, Bonifatius), van een eindeloze reeks kampioenschaatsers natuurlijk en een topmodel (Doutzen), maar dus ook van hele goede schilders die een flinke elite tot beschikking had om te portretteren. Friesland is de verrassing die je niet zag aankomen, zeker niet in zo’n mondaine tentoonstelling als High Society. Tussen de Veroneses, Manet, Reynolds, Moroni en Boldini hangen daar Wytze van Cammingha en zijn Sophia van Vervou uit Ameland even doodleuk Marten en Oopjen uit te dagen. Wybrand de Geest was dé portretschilder van de Friese elite en deed dat hier ook nog eens ten voeten uit, een paar jaar vóórdat Rembrandt in Amsterdam op dat idee kwam. Ze daagden met dit imposante formaat de stadhouderlijke klasse uit. 

Bij dit soort stukken is een rondje accessoires vergelijken aan te raden. Oopjen een zwarte veren waaier? Sophia een waaier in víjf verschillende kleuren. Oopjen een ring aan haar ketting? Sophia een juweel waar haar gezicht op zou passen. Kettingen, een kikkervormig buideltje aan haar taille, en dat is alleen nog maar de vrouw, die u hier niet eens te zien krijgt. Wytze en Marten zijn heuse moderivalen; de dure indigo sokken van Wytze zijn gestoken in een muiltje met overschoen en klapzool (om niet in de modder te zakken, maar ook gewoon hip) met net zo grote rozetten als Marten, maar dan van goud én zilverdraad. Echt, Wybrand de Geest weet de aandacht af te leiden van het koppel van 160 miljoen, en dat in deze setting.

Ik viel voor de stok van Wytze. De 42-jarige Vrijheer van Ameland balanceert  losjes onder zijn rechterhand een wandelstok die ik nog nooit had gezien. Eerder schreef ik hier over wandelstokken, en het is sindsdien een beetje een obsessie geworden om er op te letten. Niet alleen kom je de mooiste tegen op portretten, er zijn ook geweldige in museumcollecties. Stokken met een horloge in de gouden knop, of met een opgerolde plattegrond van Parijs in de steel - voor de echte flaneur.

Deze hier is gedecoreerd. Met een sierlijk patroon van zigzaglijnen en vier dwarse streepjes. Daartussen zitten spiraalvormen, trapeze, dikke lijnen en hoeken. Het is wat grillig geverfd of misschien in de stok gebrand. Soms is het frustrerend dat je er niet achter kan komen wat het materiaal van een geschilderd detail moet zijn geweest.

De kleur doet denken aan bamboe, wat kan als het een geïmporteerde stok is, en wat mij niet loslaat is dat er twee onderbrekingen in de stok zitten en elk van de stokdelen onder die onderbreking dunner is. Dit lijkt een inschuifbare wandelstok - de allereerste die ik zag op een schilderij. Textielconservator Gieneke Arnolli van het Fries Museum acht dat ook waarschijnlijk, maar kent geen voorbeelden uit collecties. Ze schrijft in reactie op mijn vraag dat dit accessoire ook nieuw is voor haar en dat het natuurlijk sowieso een bijzonder stuk is, omdat het op een staatsieportret is gezet. Als het een uitschuifbare stok is, zegt ze, moet hij van bamboe zijn, want bamboe was hol. Het patroon lijkt erop te wijzen dat dit een stok uit een ver land is - volgens Arnolli mogelijk Indonesië. Dan is hij dus peperduur, en nog meer een prestige-object. Take that, Marten.

Volg Wieteke op Instagram: @artpophistory

Beeld RV - Particuliere collectie
Beeld RV
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden