Moskou op sterk water deed mij naar Moskou verhuizen

Witteman heeft iets gelezen

Moskou Foto epa

Ik vond het boek terug waardoor ik ruim een kwart eeuw geleden besloot naar Moskou te verhuizen: Moskou op sterk water (1969) van Venedikt Jerofejev. Aan de titel heeft het niet gelegen. Die ergerde me door zijn kluchtige oubolligheid. Want kluchtig of oubollig is het boek allerminst: het is gruwelijke satire, de harde humor van een totale nihilist, antisovjetburger en groots zuiplap. Moskou-Petoesjki is de oorspronkelijke titel, die veel beter de lading dekt; het verslag van een Moskoviet, die per trein naar het voorstadje Petoesjki reist met een koffer vol drank, om daar zijn geliefde en zijn zoontje ('het molligste en zachtmoedigste kleutertje van de hele wereld') op te zoeken.

'Wat staat me te wachten? Wie staat er in Petoesjki op het perron? Op het perron wachten me een paar rossige wimpers, boven zediglijk dichtgeslagen ogen en een vlecht van nek tot billen. En na het perron krijgen we St. Janskruidbitter en port, ogenblikken van verrukking en van afgrijselijke kramp, van 't opperste geluk en van heftige rillingen. Hemelse Moedermaagd, wat is het nog een eind naar Petoesjki!'

De trein zit vol met allerlei kleurrijke, Gogoliaanse types, dronkelappen en hoeren waarmee de hoofdpersoon diep filosofische discussie voert; zelfs de controleur is zo lazerus dat hij halverwege uit de trein valt. Onderweg spreekt Venedikt de inhoud van het koffertje danig aan, en beleeft hij hallucinante (deels ook letterlijk gehallucineerde) avonturen. Intussen zingt hij de lof van krankzinnige cocktails met poëtische namen ('gewoon maar wodka drinken, ook al doe je 't uit de fles - dat is niets, dat levert alleen maar een kwijnende geest en veel overbodige drukte op') als 'Balsem van Kanaän' ('gedenatureerde alcohol-100 gr. Fluwelig bier-200 gr. Gezuiverde politoer-100 gr.') en 'Tranen van het Komsomolmeisje' (Zjigoeljevski bier, shampoo 'Koopmansgenot', lotion tegen roos, middel tegen zweetvoeten en insectenverdelingsmiddel).

'En laten we dan nu eens samen nadenken: wat kan ik zometeen nog drinken? Wat voor combinatie kan ik fabrieken uit die gore troep die er nog in mijn koffertje zit? (...) Een 'Eerste Kus' en een 'Kus van Keetje Tippel' dat zou nog net gaan. Moet ik jullie uitleggen wat dat wil zeggen, een 'Kus'? (...) Om maar wat te noemen: droge wijn plus peperwodka, plus Koebanski is een 'Eerste Kus'. Een mengsel van zelfgestookte wodka en port Nr. Drieëndertig, dat is een 'Onwillig gegeven Kus' of simpelweg een 'Kus zonder Liefde'; et cetera.

Ook in werkelijkheid dronken Russen in de Sovjettijd bij gebrek aan beter de raarste mengsels van eau de cologne, schoensmeer, lijm en dergelijke, al werd zulks uiteraard niet door de autoriteiten toegejuicht en liefst doodgezwegen. Jerofejevs boek mocht in Rusland dan ook niet verschijnen, maar werd wel in huisvlijt met de hand gekopieerd en doorgegeven in het illegale literaire circuit. Pas eind jaren '80 verscheen de eerste druk in Rusland. Jerofejev had inmiddels keelkanker: hij kreeg een uitnodiging van een Parijse arts om hem te opereren, maar de Sovjetautoriteiten weigerden hem een visum. Kort daarop stierf hij, 52 jaar oud.

Moskou op sterk water (1969)

Ook met de hoofdpersoon van Moskou op sterk water loopt het slecht af, en nee, hij belandt niet in Petoesjki. 'En waarom bevalt dat donker je dan niks? Donker is donker, daar doe je niks aan. Donker wordt afgewisseld door licht, en licht door donker - zo zie ik het. En of mijn zienswijze je nu zint of niet - aan dat donker verander je toch niks. En dus blijft er maar één oplossing over: dat donker accepteren'.

Reageren? s.witteman@volkskrant.nl

Meer over