Profiel Carlo Gesualdo

Moordenaar en avant-gardist Carlo Gesualdo in het theater

Componist Carlo Gesualdo was een moordlustige sadist die hemelse muziek schreef. De Warme Winkel en het Nederlands Kamerkoor hebben een voorstelling gemaakt over zijn bizarre levensloop

Voorstelling Gesualdo van De Warme Winkel en het Nederlands Kamerkoor Beeld RV

Gesualdo, door De Warme Winkel en het Nederlands Kamerkoor. Amsterdam, Stadsschouwburg, 22/6 t/m 25/6.

Het is smerig, maar het moet even. Op 17 oktober 1590 treft de politie van Napels het volgende aan. Op de vloer van een slaapvertrek in het Palazzo San Severo ligt Fabrizio Carafa, een hertog. Zijn dode lichaam is overdekt met kogel- en steekwonden. Op bed ligt zijn minnares, ze is de vrouw des huizes en heet Maria d’Avalos. Haar keel is doorgesneden en haar schaamstreek geperforeerd.

Welkom op de beroemdste plaats delict uit de muziekhistorie. De aanstichter van de slachtpartij heet namelijk Carlo Gesualdo. In de jaren na de dubbele moord zal hij zich ontpoppen als de componist van verbluffende, excentrieke madrigalen. Maar eerst, op z’n 24ste, neemt hij eerwraak voor het overspel van zijn vrouw.

Moordenaar en avant-gardist: het spreekt al eeuwen tot de verbeelding. Niet gek, dat het Holland Festival een muziektheaterproductie wijdt aan Carlo Gesualdo. Wel opmerkelijk dat die in elkaar wordt gezet door twee tegenpolen. Van de keurige kant komt het Nederlands Kamerkoor, bekend van de mooie tonen. Van de scandaleuze kant komt De Warme Winkel, een theatercollectief dat het choqueren niet schuwt. Hun voorstelling Gesualdo wordt, zo beloven ze, ‘een anarchistische zoektocht naar het sublieme’. Waarbij het sublieme moet worden gelezen in filosofische zin: dat wat tegelijkertijd overrompelt en beangstigt.

Portret van Carlo Gesualdo da Venosa Beeld De Agostini, Getty

Moet je net bij Carlo Gesualdo zijn. Voor de moorden worden hij en zijn helpers niet eens gestraft. Hoe zou hij ook, Don Carlo, prins van Venosa, met een kardinaal en een paus in de bloedlijn. Na het verlaten van de crime scene keert hij op zijn schreden terug, brommend: ‘Ik geloof niet dat ze dood is’. Waarna hij andermaal er op los steekt.

Was het hierbij gebleven, dan hadden we nooit meer iets gehoord van Carlo Gesualdo (1566-1613). Maar ja, die muziek. 4 jaar na zijn wraakneming duikt hij op aan het hof van Ferrara. Een muzikaal lustoord: er wordt gedokterd aan een nieuwe kunstvorm, opera, en geëxperimenteerd met het oude, vertrouwde madrigaal. Ook Gesualdo krijgt in Ferrara de smaak te pakken. Hij loopt te leuren met muziekvellen,  zijn eerste composities; vijfstemmige madrigalen die zingen van lentegeluk en zoete kussen.

Wie weet helpen ze bij het veroveren van zijn nieuwe liefde, Eleonora d’Este, ze is de bastaardkleindochter van hertog Alfonso I. In 1595 sleept Gesualdo haar mee naar zijn familiekasteel in Venosa, ten oosten van Napels. Algauw krijgen de dorpelingen volop te roddelen. De prins, zo hoort men, slaat zijn vrouw. En de madrigalen die hij een uitgelezen clubje muzikanten voorschotelt, worden met de dag buitenissiger.

Neem Moro, lasso, Gesualdo’s grootste hit. In de tekst mogen dan de stoplappen van zijn tijd zitten (ik sterf, helaas, want zij die me het leven kan schenken, schenkt me de dood), over de noten raakt men al eeuwen niet uitgepraat. Het madrigaal trapt af met vier akkoorden, op het eerste oog weinig bijzonder: Cis-groot, a-klein, B-groot, G-groot. Maar beluister ze na elkaar en het is alsof een vloerkleed onder je wordt weggetrokken. Precies de sterfsensatie die de tekst beschrijft.

Om schuld en boete te verklanken, maar ook hunkering en pijn, grijpt Gesualdo naar een pepmiddel. Chromatiek luidt de vakterm voor zijn zwarte magie. Met een half toontje hoger of lager kleurt hij alledaagse akkoorden gewiekst bij - vergelijk het met de wringende blue note van de jazz.

Rijst intussen de vraag hoe ver De Warme Winkel en het Nederlands Kamerkoor zullen gaan in hun anarchistische zoektocht naar het sublieme. Gesualdo’s leven, toch al gek, wordt namelijk nog veel gekker. Mevrouw Gesualdo, de vele minnaressen beu, zegt basta. Ze dwingt een onderzoek af naar hekserij. Het rechercheverslag belandt op het bureau van de onderkoning van Napels en de vraag is of hij heeft gegniffeld of gegriezeld.

Ene Aurelia bekent, na gemarteld te zijn, heksenpraktijken. Om Gesualdo af te helpen van klachten als astma en obstipatie heeft ze hem menstruatiebloed laten drinken. Aurelia geeft ook toe dat ze uit was op seksueel alleenrecht. Om de prins voorgoed in haar ban te laten raken schoof ze na het vrijen een stuk brood in haar ‘natuur’. Doordesemd en wel voerde ze het later, met saus overdekt, aan de nietsvermoedende Gesualdo.

Nee, zijn laatste jaren verlopen niet fijn. Naast fysieke ongemakken krijgt Gesualdo ook last van geestelijke demonen. Die pakt hij rigoureus aan: potige dorpsknullen moeten de lastpakken uit zijn lijf ranselen.

Wellicht bracht die flagellatie De Warme Winkel op ideeën. Een perspresentatie van de voorstelling Gesualdo ging als volgt. Een groepje zangers heft een madrigaal aan. Alles verloopt volgens de klassieke etiquette tot een sopraan haar T-shirt uittrekt. Ook haar broek belandt op de grond. Ze zal toch niet - en jawel, de bh volgt. Plus haar slip.

Nadat twee mannelijke nepzangers haar voorbeeld hebben gevolgd, begint het stompen en petsen. Subliem inderdaad, die rode handafdruk op een blanke bil. En prachtig, de muziek van de gekke, geniale Gesualdo.

Een duivel, die Gesualdo!

Tot de vele fans van Carlo Gesualdo behoort de Duitse cineast Werner Herzog. De regisseur van films als ‘Aguirre, der Zorn Gottes’ en ‘Nosferatu: Phantom der Nacht’, heeft in 1995 een bij vlagen hilarische Gesualdo-documentaire gedraaid. In ‘Tod für fünf Stimmen’ (dood voor vijf stemmen, gratis op YouTube) laat Herzog in een wonderlijke mix van feit en fictie kenners en fantasten aan het woord. Hoogtepunt is het slonzige koksechtpaar dat door jampotten van brillenglazen Gesualdo’s bruiloftsmenu bestudeert. Zegt de koksman: ‘Moet je nagaan: 2000 oesters, 25 vaten paling, 120 geitenbokken!’ Kraait de koksvrouw: ‘Een duivel, die Gesualdo, een duivel!’  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.