Mooie, jonge, tragische Ophelia biedt troost in deze nare tijden

Shakespeares mistroostige personage is drie maanden lang in allerlei gedaanten te zien in Arnhem...

Arnhem Zaal één, de openingsfoto: een schaars geklede vrouw ligt wijdbeens op bed. Je kijkt recht in haar kruis. Naast haar, op het nachtkastje, liggen medicijnen. Is ze dood? Slaapt ze?

Vijf zalen verder: een houten pop ligt op de vloer en wordt doorboord met houten pinnen. De verkrampte houding wijst op een lugubere dood.

Hoewel totaal verschillend, beelden beide vrouwen hetzelfde personage uit: Shakespeares Ophelia.

In het theaterstuk Hamlet sterft de mooie jonge Ophelia een tragische dood. Haar verhaal is al even mistroostig. Ze is verliefd op Hamlet, maar haar liefde wordt niet beantwoord. Als Hamlet ook nog eens haar vader doodt, wordt ze hysterisch van verdriet.

In deze toestand plukt ze op een dag bloemen aan de oever van een rivier, waarbij ze in het water valt en verdrinkt. De vraag of het om een zelfverkozen dood gaat, houdt nog altijd talloze kunstenaars wereldwijd bezig.

De manifestatie Ophelia. Sehnsucht, melancholie en doodsverlangen, de komende drie maanden te zien in het Museum voor Moderne Kunst in Arnhem, toont Ophelia in al haar gedaantes: van onschuldig meisje tot sensuele verleidster, van geniale zangeres tot hysterische geliefde en van een schone slaapster tot een door de natuur overwoekerd lijk. Het bekende beeld dat de prerafaëlitische schilder John Everett Millais in 1851 van Ophelia neerzette – een onschuldige jonge maagd die een verdrinkingsdood sterft tussen de weelderige bloemen – wordt zo getransformeerd naar het heden.

‘We hebben het schilderij van Millais als uitgangspunt genomen’, vertelt kunsthistoricus Flos Wildschut die samen met kunstenaar Krien Clevis de manifestatie organiseerde. ‘Maar het was niet onze bedoeling om er een kunsthistorische tentoonstelling van te maken. Het gaat erom wat ze voor ons betekent, waar ze voor staat en hoe ze anderen inspireert.’

Het museum toont daarom niet alleen kunst die direct naar Ophelia verwijst. Stelregel is dat het werk in het thema van verlangen, melancholie, natuur of hysterie past. Coconut art bijvoorbeeld van Delphine Courtillot, waarbij een modern geklede vrouw verdwaald tussen de bloemen in een nachtelijk bos loopt. Het werk linkt naar de wanhoop waarmee Ophelia haar onbeantwoorde liefde bezingt.

Behalve in beeldende kunst van onder anderen Iris van Dongen, Marlene Dumas, Wout Berger, L.A. Raeven en Krien Clevis wordt de persoon van Ophelia tijdens de manifestatie gevat in theater (in het stuk Ik ben Ophelia van Muziektheater De Plaats) in films als Gamlet van Grigori Kozintsev (1964) en The Virgin Suicides van Sofia Coppola (1999), in lezingen en in poëzie.

Hoe kan het dat Ophelia vierhonderd jaar na haar eerste verschijning op het toneel nog altijd zo tot de verbeelding spreekt bij deze hedendaagse kunstenaars?

Volgens Flos Wildschut is er ‘in een tijd van nare actualiteiten’ behoefte aan troost en verbeelding. Dat vinden ze in Ophelia. ‘De dode vrouw verwijst naar de grond van ons menselijk bestaan, naar het omgaan met onze eigen sterfelijkheid. We verdringen er onze eigen sterfelijkheid mee.’

Bovendien: romantiek in de kunst wordt weer toegelaten. Ophelia dook vorig jaar op tijdens grote tentoonstellingen in het Groninger Museum en het Van Gogh Museum en Bernlef schreef voor het Onafhankelijk Toneel de Ophelia-operasolo. Hedendaagse kunstenaars laten zich inspireren door oude meesters als John Waterhouse, Eugène Delacroix, Dante Gabriel Rosetti, en door de Nederlandse Jan Toorop en Anton van Welie die Ophelia als muze afbeelden: teer, maar ook verleidelijk.

Clevis: ‘Ophelia spreekt heel erg tot de verbeelding. Ze is zelfs gebruikt als personage in Freuds psychoanalyse. Dat is merkwaardig voor een persoon die eigenlijk nooit echt heeft bestaan.’ Clevis herinnert zich het moment dat zijzelf werd gegrepen door Ophelia nog goed. ‘Ik liep door een cultuurhistorisch park onder Rome. Ik zag in een rivier een blaadje drijven. Ophelia!, riep ik opeens heel hard. Toen wist ik dat ik haar in mijn kunst zou gebruiken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden